سه شنبه ۱۷ تیر ۱۳۹۹ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

سیری اجمالی در تاریخ لرهای زندیه

تجربه نشان داده نخبگان اقوام نو پدید یا ناحیه‌گرایان سیاسی که ریشه های تاریخی و اشتراکات لازم برای آفرینش ملت نداشته‌اند ناگزیر به جعل تاریخ و تحریف بسیاری از واقعیات فرهنگی و تاریخی روی آورده‌اند و به آفرینش قهرمان‌های ملی پرداخته‌اند؛ نخبگان و روشنفکران کُرد هم در جهت ساخت سابقه سیاسی برای کُردها ناگزیر به خلق قهرمان ملّی شده‌اند. پانکُردها صلاح‌الدین ایوبی را قهرمان ملّی معرفی می‌کنند اما نمی‌گویند که بیشتر سپاهش ترک بودند یا او بیشتر دلبستگی به اسلام داشت و هیچ‌گاه آنگونه که در تحلیل نخبگان معاصر کُرد بازتاب یافته خود را کُرد ندانسته است. نمونه دیگر کریم‌خان زند است که کُردها او را قهرمان ملّت کرد می‌نامند!!! شگفتا که سلسله زندیه را قاجارها که مورد پشتیبانی دو ایل بزرگ کُرد یعنی اردلان و مکری بودند، نابود کردند. (مجتبی مقصودی، همگونی جمعیتی و توسعه ملّی درایران، صفحه ۱۴۲).

سیری اجمالی در تاریخ لرهای زندیه

دکتر رضاشعبانی در«تاریخ ایران در دوره‌های افشاریه و زندیه» صفحه ۱۱۲ می‌نویسد: جمیع مورخانی که درباره سلسله زندیه سخن گفته‌اند بر این نکته مُذعِنند که زند از طوایف لُر است.

 عبدالعظیم رضایی در «تاریخ ده هزارساله ایران» صفحه ۴۵، زند را طایفه‌ای از قوم لُر می‌نامد.

 محمد احمدپناهی درکتاب «کریم‌خان زند» صفحه ۲۵، می‌نویسد: کریم‌خان فرزند ایناق از سربازان سپاه نادرشاه بود که به یکی از شاخه‌های زبان لُری سخن میگفت.

نامی اصفهانی در «تاریخ گیتی گشا» صفحه ۵، کریم‌خان را از تبار لُرها می‌داند.

ابوالحسن غفاری کاشانی درکتاب «گُلشن مراد» صفحه ۳۵ می‌نویسد: طایفه زند شعبه‌ای از لُرهاست و در صفحه ۴۸۵ آورده: بعد از آن قاطبه ایل زند و دیگر طوایف الوار (لُرها) در میدان درب دولتخانه شاهی تجمیع و...

نُصرت نظمی درکتاب «دلاوران زند» می‌نویسد: لطفعلی خان زند لُر است و ایل زند مابین اراک و ملایر است.

دکتر عبدالحسین نوایی در کتاب «کریم خان زند» صفحه 35 ذکر میکند: زند اصالتا از محال پری و کمازان ملایر و متعلق به طوایف لر بود.

دکتر علی‌اصغر شمیم درکتاب «ایران در دوره سلطنت قاجار» صفحه ۲۷ می‌نویسد: کریم‌خان با افراد ایل زند از ایلات لُر و از خاک بختیاری به شمال خراسان انتقال یافته بود.

درکتاب «تتمیم تاریخ نگارستان» صفحه ۴۱۶ آمده: کریم‌خان زند از لُرهایی بود که در حوالی ملایر ساکن بودند و لُرها او را کریم توشمال می‌خوانند.

درکتاب «تاریخ تطبیقی ایران با کشورهای جهان» صفحه ۴۶۳ آمده: زند نام طایفه‌ای است از لُرهای فیلی که در قلعه پری از توابع ملایر سکونت داشتند.

درکتاب «صدر التواریخ» صفحه ۱۲، به لُر بودن کریم‌خان زند اشاره شده‌: موسس این سلسله کریم‌خان زند از الوار فیلی که در محدوده قلعه پری ملایر سکونت داشتند.

دکتر ابراهیم باستانی پاریزی درکتاب «حماسه کویر» صفحه ۱۵۶ می‌نویسد: کریم توشمال از لُرهای قریه پیری و کمازان از توابع ملایر بود.

دکتر رضاشعبانی درکتاب «هزار فامیل» صفحه ۵ آورده: وقتی لُرهای بختیاری در اصفهان شورش کردند ابراهیم شاه، یکی از فرماندهانش بنام کریم‌خان لُر را ماموریت داد که به اصفهان برود تا با زبان خوش، لُرها را به اطاعت درآورد چون زبان لُر را لُر بهتر می فهمد!

دکتر ابراهیم باستانی پاریزی درکتاب «حضورستان» صفحه ۲۲۰ می‌نویسد: دوبار مُرتضی قُلیخان افشار پسرشاهرخ خان و هادی خان منسوب آقاعلی، بیرون آمدند و با لُرهای طرفدار لطفعلی خان زند جنگ کردند و او را به شهر مشهد راه ندادند تا او به طرف قائنات درخراسان جنوبی رفت درسال ۱۲۰۵ هجری.

محمدهاشم آصف در «رستم التواریخ» چندبیت که بنام کریم‌خان است آورده: زهی عاقل غیر عالم لُری _ زبَردست فرمانده پُرخوری / اگرچه لُری صادق و ساده بود _ ز نامردی و ننگ آزاده بود.

درکتاب «کُرزه بُر طایفه ای از زند» صفحه ۱۷۵ آمده: کلیتاً ایرانی خالص که نژاد آنها تاکنون باقی است تیره و ایلات مختلف لُرها هستند که در بلادایران، خاصه در نهاوند و بروجرد و غیره متفرقند! درهمان کتاب آمده که زندها لباس لُری می‌پوشند.

درکتاب «تاریخ ایران باستان تا امروز» ترجمه؛ کیخسرو کشاورز، صفحه ۲۹۹ آمده: کریم‌خان زند رهبر عشیره ای از لُرها بنام زند بود که در منطقه حوالی ملایر می‌زیست.

دکترعباس اقبال آشتیانی در «تاریخ مُفصل ایران» صفحه ۷۳۹، زند را از ایلات لُر برمی‌شمارد.

جان. ر. پری، درکتاب «کریم‌خان زند» ، ص ۳۸، می‌نویسد: طایفهٔ زند گروهی بودند با معیشت شبانی که از دامنهٔ زاگرس به دهستان پری و کمازان در نزدیکی ملایر کوچ کرده بودند زندها شاخه‌ای از طوایف لُر به حساب می‌آیند. احتمالاً از نواحی شمال لُرستان کوچ کرده و به وسیله شاه عباس صفوی در اطراف ملایر اسکان داده شدند.

محبوبه تهرانی در «کریم‌خان زند» ص ۳۹، می‌نویسد: طایفه زند براساس نظر اکثر مورخان از جماعت لُر هستند و مناطقی که ایلات لُر در آن ساکن بودند پیش از آریایی‌ها مسکون بوده‌است.

محمد پناهی سمنانی در «لطفعلی خان زند» ص ۱۹، می‌نویسد: طایفه زند از لُرهایی ایران است که قلعه آنها در پری ملایر است.

محمدعلی کشاورز در «عقاب کُمازان» ص ۲۳، می‌نویسد: زمانیکه کریم‌خان قصد داشت بقایای طایفه زند را از دره گز خراسان به قلعه پری کمازان ملایر بازگرداند همگی سوگند یاد کردند و به سنت لُری همانجا گورسگ کردند که از مسیر سرکرده خود منحرف نشوند. در همان کتاب ص ۴۴ آمده: شیخ‌علیخان زند رو به شهباز خان قراگزلو گفت: ما سابقاً از طبقات پایین و از تیره‌های ناچیز و کوچک لُر بودیم.

 

دکتر ناصر فکوهی در «شکل‌گیری هویت و الگوهای محلی لُرستان» مجله جامعه‌شناسی ایران، شماره ۴، ص ۱۳۸، می‌نویسد: کریم‌خان از طایفه زند و از قوم لُر بود.

پرویز رجبی که خودش کرمانج قوچان است درکتاب «کریم‌خان زند و زمان او» ص ۳۰، می‌نویسد: قبیله زند از لُرهایی لک است.

دکتر رضاشعبانی در «ارتش در دوران زندیه» ص ۶۲، می‌نویسد: زند از ایلات لُر بود و در ملایر سکونت داشتند.

علی‌محمد ساکی در «جغرافیای تاریخی و تاریخ لُرستان» به نقل از ناسخ التواریخ، ص ۳۰۹، می‌نویسد: کریم‌خان بخش اعظم نیروی خود را در جنگها از اقوام لُر شکل داد و عباس قلی خان والی لُرستان همواره در سرکوب یاغیان با دولت همکاری میکرد.

دکتر ایرج ناصری، در «مشروعیت در عهد کریم‌خان زند» مجله انسان‌شناسی، شماره ۳، ص ۱۷۹، می‌نویسد: طایفه زند از گمنام ترین طوایف لُرستان بود.

دکتر عبدالحسین نوایی، درکتاب «کریم‌خان زند» ص ۲۵، می‌نویسد: طایفه زند از محال پیری و کُمازان ملایر و متعلق به طوایف لُر بود.

ابراهیم صفایی در مقاله «زندیه» مجله ارمغان، دوره سی ام، ص ۶، می‌نویسد: در تاریخ ایران تا انقراض صفویه نامی از طایفه زند نیست و زندیه در حوالی ملایر سکونت داشتند و از طوائف لُر و از تیره لُر فیلی می‌باشند زیرا حوزه ملایر که زادگاه زندیه است با لُرستان از لحاظ منطقه و سکنه پیوستگی دارد و مردمان بومی و قدیمی این محل عموماً زبان لُری دارند و ریشه لهجه زندیه کاملاً از زبان لُری مایه گرفته و اگر ندرتاً واژه ترکی یا کردی در آن آمیخته شده، یادگار مهاجرتها و ایلغارهای قوم کُرد و ترک به ملایر است.

صاحب تاریخ روضه‌الصفای ناصری صراحتاً زندیه را از تیره‌های لُرفیلی معرفی کرده‌است.

مؤلف تاریخ گیتی گشا تلویحاً همین نسب لُر را برای زندیه تایید می‌کند.

به تصریح روضه‌الصفا و بنابر روایت و شهرت محلی، کریم‌خان و سایر بزرگان زند، قبل از گرفتن لقب خان به توشمال معروف بودند. کلمه توشمال لُری است و به معنی بزرگ و کلانتر می‌باشند اکنون هم در لُرستان کدخدایان و سرشناسان دیه ها را در مقام تجلیل و بزرگداشت توشمال می‌گویند و در حومه ملایر، دهی بنام توشمال است. با این تفاصیل تردیدی نیست که ریشه طایفه زندیه به نژاد ایرانی لُر می‌رسد. باید دانست که قوم لُر یکی از اصیل ترین تیره‌های نژاد ایرانی است که به‌واسطه موقعیت خاص محلی در طی قرون و اعصار از اختلاط با مهاجمان خارجی محفوظ مانده و خون و نژاد او با بیگانگان خیلی کمتر آمیخته شده و به همین مناسبت صفات پسندیده پهلوانی و اخلاقی در مردمان لُر زیادتر دیده می‌شود.

 

میرزا حسن فسایی، در «فارسنامه ناصری» ص ۶۱۵، می‌نویسد: نواب وکیل بعد از آرمیدن مملکت، چهل و پنج هزار نفر لشکری در شیراز نگاه داشت و از ایلات لُر چندین هزار خانه در شیراز به اسم خانه شهری داشتند.

 

 دکتر حسین نوایی در «کریم‌خان زند» ص ۱۵۹، می‌نویسد: کریم‌خان ۴۵ هزار سپاهی آماده در شیراز داشت از این جمله: دوازده هزار نفر از عراق عجم بودند و شش هزار نفر از مردم فارس و بیست و چهار هزار نفر از طوایف لُر و سه هزار از ایلات بختیاری. تعداد ۱۴۰۰ تفنگچی داشت که گارد احترام بودند و ریاست این عده با علی‌مراد خان زند و عسکر خان رشتی و میرزا محمدخان قاجار دولو بود.

 

دکتر حسین نوایی در کریم‌خان زند، ص ۲۵، می‌نویسد: طایفه زند به رهبری مهدی خان زند در همدان راهزنی می‌کردند و جلوی مسافران و بازرگانان را می‌گرفتند نادرشاه هم باباخان چاوشلو را فرستاد و او با کشتن ۴۰۰ نفر، طایفه زند را به دره گز خراسان تبعید کرد. بعد از مرگ نادر، طایفه زندیه که سی خانوار بودند به ریاست کریم بیک به کمازان آمدند و همچون نیاکان خود به راهزنی پرداختند.

عبدالحسین نوایی، درکتاب کریم‌خان زند، ص ۲۸، می‌نویسد: حسن علی‌خان والی اردلان که بر سراسر منطقه کردستان حکومت داشت به جنگ کریم‌خان زند آمد. تعداد سپاه والی کُردستان ۲۰ هزار تن متشکل از قزلباش و کُرد و افغان بود و در همدان فرود آمد. کریم‌خان که همراهانش را مقابل دشمن ناچیز دید دست به جنگ قزاقی زد. شبانه به سپاه والی کردستان حمله می بُرد و روزها در کوهستان پنهان میشد و تا ۴۵ روز اینکار ادامه داشت تا والی کردستان خبر هجوم سلیمان پاشای عثمانی به سنندج را شنید و کریم‌خان را رها کرد.

 کریم‌خان که جسورتر شده بود دست تجاوز به اطراف دراز کرد و با طایفه قراگوزلو به قصد تصرف خوانسار و گلپایگان که در حکمرانی علیمردان خان بختیاری بود رفت و اموال و دواب و احشام علیمردان خان بختیاری را تصاحب کرد (کریم خان، نوایی، ص ۲۹)

اما کریم‌خان برای اینکه موجبات پیوستن سران بختیاری را به سپاه خود فراهم آورد سرکردگان آنها را آزاد کرد و تا مدتها پشتیبانی ایل بختیاری را به خود جلب کرد. (مجمل التواریخ گلستانه، ص ۱۶۹)

 

محمدعلی کشاورز درکتاب «عقاب کُمازان» ص ۶۸، می‌نویسد: کریم‌خان روی خود را به جانب خوانین بختیاری و زند نمود و گفت: همه می‌دانند بختیاری‌ها از نجیب ترین و قدرتمندترین خاندان های لُر هستند و بر دیگر لُرها ریاست داشته و حکومت می‌کرده‌اند و ما زندها از تیره‌های کوچک زیردست آنها بودیم خوب بخاطر دارم پدرم (ایناق) در ایام کودکی ام نقل میکرد که سینه به سینه شنیده‌ام تا وقتیکه لُر بزرگ و لُر کوچک باهم رقابت نداشتند و تا هنگامیکه در لُر بزرگ تعصب و اختلاف بین هفت لنگ و چهارلنگ به‌وجود نیامده بود لُرها نیرومندترین قوم ایران بودند و به همین جهت تاخت و تازهای تاتار و مغول کمتر گزندی به قلمرو لُرها وارد نساخت و اغلب همین نیروی لُر، مملکت را از خطرات، نجات بخش بوده‌است. ولی بدبختانه رقابت میان ایلات لُر، سبب شد دسته‌های کوچک (منظور قاجار و افغان) که اتحاد و صمیمیت داشتند، قلت جمعیت را با کثرت وحدت، جبران نموده و سرزمین قوم بزرگ لُر را زیر اراده خود قرار دهند و لُرها با تحریک، برای آنکه خودشان بر خودشان حکومت نکرده باشند و زیر بار یکدیگر نروند از فرمانروایی غیر، تمکین می‌کردند. اکنون مملکت درحالی‌است که اگر وحدت و هماهنگی وجود نداشته باشد چیزی نخواهد گذشت که موضوعی برای تقدم خان بر کلانتر یا تُشمال بر کدخدا باقی نخواهد ماند و کشوری نمی‌ماند تا اختلاف قاجار و لُرها و لُربزرگ و لُرکوچک و چهارلنگ و هفت لنگ با دیگران وجود خارجی پیدا کند. ما که فردا می‌خواهیم اصفهان را تسخیر کنیم نباید تصور شود که به جنگ ابوالفتح خان هفت لنگ (بیگلربیگی اصفهان) می رویم! بلکه هدف ما اعمال قدرت، عزم راسخ و یکدل کردن است و اگر خان هفت لنگ با ما همراه شد یقین دارم خان عالی جاه (اشاره به علیمردان خان چهارلنگ) موافقت خواهد فرمود که ابوالفتح همچنان به حکومت اصفهان باقی بماند و به مقصود ما کمک کند. کریم‌خان توانست از علیمردان خان سالخورده که هیچ فرزندی هم نداشت دلجویی کند و فرماندهی کل را به عهده علیمردان که پیری سالخورده بود گذاشت و به طرف اصفهان رفتند. حاج باباخان بختیاری و صادق خان زند با ۴۰۰ سوار بختیاری و زند مسئول جلوگیری از تجاوز اردو به مردم بین راه بودند و دستور دادند هرکس حتی یک تخم مرغ تجاوز کند نصف گوشش را ببرند.

 

ابوالفتح خان بختیاری هفت لنگ طبق کتاب رستم التواریخ به محاسن اخلاق آراسته بود و نسبش به شیخ زاهد گیلانی(عارفی در بختیاری که اکنون مقبره وی در منطقه شیمبار بختیاری هست)، مراد و مخدوم شیخ صفی الدین اردبیلی می‌رسید و بدین شرف نسبت، پدرانش در زمان صفویه احترامی تمام داشتند و ایلخان بختیاری و سایر ایلات لُر بودند. مولف رستم التواریخ که خود معاصر این حوادث بوده می‌نویسد که: ۳۹ نفر از خوانین نادرشاه در خدمت وی بودند و قصد داشتند که او را به سلطنت بردارند. ابوالفتح خان بختیاری از جانب شاهرخ به سمت بیگلربیگی اصفهان معین شده و از طرف شاه سلیمان ثانی نیز عنوان بیگلربیگی عراق (مرکز ایران) یافته و به تاج و خلعت و شمشیر و کارد و مشعل صینی دار سرافراز گردیده بود. (مجمل التواریخ گلستانه)

 

کریم‌خان زند و علیمردان خان بختیاری در مخالفت با ابوالفتح خان همداستان شدند و به قصد جنگ با او به اصفهان راه افتادند. جنگ درگرفت و ابوالفتح بخاطر نیروی کمتر، شکست خورد و در شهر متحصن شد، ولی کریم‌خان زند و علیمردان خان شهر را گرفتند و به غارت پرداختند به قول مولف رستم التواریخ: نیروهای کریم‌خان و علیمردان مانند یأجوج و ماجوج داخل اصفهان شدند و دست به تاراج گشودند و سامان ۲۴۰ ساله اصفهان را که در عهد صفویه فراهم آمده بود را برهم زدند، چیزی که قیمتش هزارتومان بود به صددینار فروختند، دارچین و قرنفل و جوز بویا و زعفران را بجای هیزم و سرگین گاو و گوسفند زیر دیگ سوختند.

ابوالفتح خان بختیاری به ناچار و به منظور جلوگیری از نابودی اصفهان و به وساطت یک خان زند، نزد کریم‌خان و علیمردان رفت و قرار شد میرزا ابوتراب فرزند هشت ساله از تبار صفویه، به‌عنوان شاه اسماعیل ثالث انتخاب شود و کریم‌خان به سمت سرداری و علیمردان خان، وکیل السلطنه شود و ابوالفتح همچنان حاکم اصفهان بماند. علیمردان خان چهارلنگ که به‌علت نداشتن فرزند، تلوّن مزاج و تکبر داشت به سبب رقابت طایفه‌ای که با ابوالفتح خان هفت لنگ پیدا کرد او را کشت.

 

کریم‌خان که از اصفهان خارج شده بود نتوانست کرمانشاه را بگیرد ولی کردستان را لُرها ویران کردند. (کریم‌خان زند، عبدالحسین نوایی، ص ۳۳)

ملامحمد شریف قاضی درکتاب «زبده التواریخ سنندجی» ص ۵۶، می‌نویسد: در سال ۱۱۶۳ قمری، حسن علی خان والی کُردستان از سلیم پاشای بابان، شکست خورد. کریم‌خان زند برای گرفتن انتقام از کُردها به سنندج حمله کرد. بسیاری از اهالی شهر از ترس لشکر زند به مناطق اطراف گریختند. حسن علی خان، مُلا مصطفی شیخ‌الاسلام را برای وساطت نزد کریم‌خان فرستاد اما کریم‌خان با رد پیشنهاد خان اردلان وارد سنندج شد و با ویران کردن شهر به چپاول اهالی پرداخت.

 

دکتر ایرج افشار درکتاب «پژوهش در نام شهرهای ایران» صفحه ۴۱۲ می‌نویسد: سنندج شهری جدید است که دوره صفویه ساخته شد و کریم‌خان زند در ۱۱۶۴ هجری، سنندج را ویران کرد!!! اگر کریم‌خان، کُرد بود پس چرا سنندج مرکز والی کردستان را ویران کرد؟

 کریم‌خان از خبر کشته شدن ابوالفتح بختیاری ناراحت شد و به احترام او اسم پسر بزرگش را ابوالفتح گذاشت و با سی هزارنفر به اصفهان رفت و افراد علیمردان خان را از کار برکنار کرد، آنها را حبس نمود و هرچه داشتند را گرفت.

 

 دکترعبدالحسین نوایی درکتاب کریم‌خان زند، ص ۳۴، می‌نویسد: دو سپاه لُر در چارمحال بهم رسیدند و لشکر علیمردان بخاطر عده زیادی از افرادش که به سپاه کریم‌خان زند پیوستند شکست خورد. کریم‌خان می‌دانست زور اگر زور نادرشاه هم باشد، اثرش پایدار نیست و در کشورداری حسن سیاست، بیشتر از برندگی شمشیر به کار می‌آید لذا به محمدخان زند (پسرعموی کریم‌خان معروف به بی کله) سفارش کرد؛ مرغ دل رعایا را به دانه احسان و نوازش به دام آورد و با همین سیاست، لُرستان و کردستان اطاعت کریم‌خان را گردن نهادند جز قلعه کرمانشاه که با پشت گرمی انبار مهمات نادرشاه، نمی‌خواستند به کریم‌خان بیک توشمال راهزن سابق گردن نهند لذا از علیمردان خان کمک خواستند. کریم‌خان هم محمدخان بی کله (به او بی کله می‌گفتند چون در یکی از جنگها به اندازه یک کف دست از سر او را شمشیر برده بود) را با ۳۰ هزارنفر به کرمانشاه فرستاد اما در جنگ با علیمردان شکست خورد. علیمردان سپاه شکست خورده محمد بی کله را دنبال نکرد تا اینکه کریم‌خان به کرمانشاه آمد و علیمردان را در شبیخونی شکست داد. کریم‌خان برای جنگ با محمدحسن خان قاجار به استرآباد رفت ولی تمام سپاه 45 هزار نفره او اسیر شدند و کریم‌خان تنها با 5 سوار به تهران فرار کرد. دکتر ابراهیم باستانی درکتاب شاهنامه آخرش خوش است، ص ۵۶۷، از رستم التواریخ نقل قول میکند: محمدحسن خان با ۵۰۰ سوار جنگی بر سپاه کریم‌خان زند حمله و یورش آورد و بسیاری از ایشان را طعمه شمشیر آبدار نمود.

 

طوایف یموت و کوکلان قاجار تمام اموال لشکر لُران را از اسب و شتر و خیمه و خرگاه و اسلحه گرفتند و آنان را پیاده و گرسنه رها کردند تا به تهران نزد کریم‌خان رفتند. (کریم‌خان زند، عبدالحسین نوایی، ص ۴۱) کریم‌خان از طوایف کلهر و زنگنه برای تسخیر قلعه کرمانشاه کمک خواست ولی بعد از ۱۴ ماه محاصره دچار شکست شدند. سران مدافع قلعه یکی «عبدالعلی خان عرب میش مست» بود و دیگری «میرزا محمدتقی گلستانه» تا آنجا که توانستند مقاومت کردند و از مصطفی خان شاملو بیگدلی سفیرمخصوص نادرشاه در بغداد کمک خواستند و مصطفی شاملو هم از عثمانی و آزادخان افغان کمک خواست تا قلعه کرمانشاه را از محاصره نجات دهند. اما کریم‌خان زند با سیاست وارد شد و به قرآن مجید سوگند یاد کرد که اهل قلعه را امان دهند و با ختم قائله کرمانشاه به سمت مصطفی خان شاملو رفت و او را شکست داد. سپس کریم‌خان به جنگ آزادخان افغان رفت ولی به سختی شکست خورد و سپاهش تار و مار شد. پنجاه زن زندیه از جمله مادر کریم‌خان و مادر شیخ‌علیخان و ۷۰۰ سوار زند اسیر و به ارومیه فرستاده شدند. کریم‌خان که یارای مقاومت در برابر آزادخان افغان را نداشت به کوههای بختیاری گریخت.

 

مرعشی نجفی در «مجمع التواریخ»  ص ۱۵، می‌نویسد: زمانیکه کریم‌خان با آزادخان افغان جنگید و شکست خورد و خانواده‌اش از جمله مادرش به اسارت درآمد، کریم‌خان به کوه‌های بختیاری عقب‌نشینی کرد و اگر همراهی طوایف کوه نشین بختیاری نبود موجبات پیروزی کریم‌خان بر آزادخان افغان فراهم نمیشد.

دکتر مصطفی تقوی، در مجله «پژوهش‌های تاریخی» ص ۴۵، می‌نویسد: کریم‌خان زند، میرزا طاهر اصفهانی که بختیاری‌الاصل بود و مردی مجرب و آشنا به مسائل نظامی بود را به‌عنوان مشاور خود منصوب کرد.

 

بار دیگر آزادخان افغان در دوآب سیلاخور کریم‌خان را شکست داد. زندیه در کوهستان سرگردان بودند تا اینکه علیمردان خان به‌عنوان احترام قاصدی نزد آنان فرستاد و زندیه همراه او به مهمانسرای علیمردان خان رفتند و علیمردان از آنها دلجویی و پذیرایی کرد اما چون زندیه از علیمردان خان واهمه داشتند نقشه قتل او را کشیدند. علیمردان خان برای ملاقات با سران زند رفت اما محمدخان بی کله پیغام داد که اگر برای ملاقات می‌آیید ده نفر کفایت میکند و علیمردان خان برای حسن نیست فقط با چهار نفر به دیدن زندیه رفت اما به محض نشستن، محمدخان بی کله و سران زند بر سر علیمردان خان ریختند و سر او را بریدند و به کرمانشاه فرار کردند و قلعه شهر را به کلی خراب و توپها و مخازن باروت را در آب غرق کردند. (کریم‌خان زند، عبدالحسین نوایی، ص ۵۴).

کریم‌خان با دویست سوار در قصبه خشت (منطقه‌ای در ۴۵ کیلومتری جنوب کازرون که زبان مردمش لُری است) توقف نمود و عبدعلی دشتستانی با ۴ هزار از مردم دشتستان بوشهر و تفنگچیان کازرونی به او پیوستند و آزادخان افغان را در خشت شکست دادند. (کریم‌خان، نوایی، ص ۵۷).

کریم‌خان در کزاز اراک به سختی از محمدحسن خان قاجار شکست خورد. بار دیگر در جنگ گلون آباد اصفهان چنان از محمدحسن خان قاجار شکست خورد که تا شیراز عنان باز نکشید. (کریم‌خان، نوایی، ص ۶۱). خان قاجار شیراز را محاصره کرد و عده‌ای را روانه مناطق «دشمن زیاری و ممسنی» کرد تا آذوقه فراهم آورند اما مردم لُر ممسنی به کریم‌خان زند اطلاع دادند و او هم شیخ‌علیخان زند را در تعقیب اردوی قاجار فرستاد و همه بارها را به شیراز برد. سپاه قاجار در مضیقه افتاد و افاغنه به کریم‌خان پیوستند و محمدحسن خان قاجار به ناچار به مازندران برگشت. (کریم‌خان، نوایی، ص ۶۵)

 

قتل عام افاغنه:

افغانها بعداز سرنگونی صفویه، در گوشه و کنار کشور برای مردم ایجاد مزاحمت می‌کردند و هرگاه فرصتی دست میداد از هیچ چپاولی روگردان نبودند و همیشه میکوشیدند تا درمیان حکومت‌های محلی تفرقه ایجاد کنند. (پرویز رجبی، کریم‌خان و زمان او، ص ۷۷) لذا کریم‌خان در نوروز ۱۱۷۲ قمری دستور داد تا بقایای افاغنه را یکجا در اول نوروز به قتل آورند زیرا این جماعت نزد هرکس رفته بودند به او خیانت روا داشته بودند و طبق گفته؛ ابوالحسن غفاری مولف گلشن مراد: افاغنه با کریم‌خان نیز در مقام صفا نبودند بلکه قصد طغیان و شورش داشتند. (کریم‌خان، نوایی، ص ۶۸) چهار هزار در تهران، دو هزار در سمنان و در شهرهای کاشان، قم، یزد، اصفهان و گیلان نیز افاغنه قتل عام شدند. (مجمل التواریخ گلستانه، ص ۳۲۲).

این کشتار افاغنه در حقیقت انتقام ایرانیان از کشتارهای وحشیانه‌ای بود که افغانها در اصفهان و شیراز کرده بودند و عمل کریم‌خان در حقیقت متمم کار نادر بود و به وجود افغانها در ایران خاتمه بخشید.

بختیاری‌ها برای فتح آذربایجان در سال ۱۱۷۵ قمری به کمک کریم‌خان زند آمدند و فتحعلی خان افشار را شکست دادند (تاریخ‌گیتی گشا، ص ۴۷). کریم‌خان فتح نامه به ایالات فرستاد و درآن نخست نام شیخ‌علیخان و بعد نام زکی خان را نوشت که موجب کدورت زکی خان شد و به عراق رفت! شیخ‌علیخان پسرعمو و شوهرخواهر کریمخان بود که از توجه خان زند مغرور شد و برخلاف دستور کریم‌خان عمل میکرد و جسارت را بجایی رسانید که در مجلس خصوصی با کریم‌خان به تندی سخن گفت. کریم‌خان هم یک چشم او را به‌دست خود با کارد کند و چشم دیگرش را با خنجر درآورد. (کریم‌خان، نوایی، ص ۷۴).

 

 زکی خان هم با علی‌محمد خان پسر محمدخان بی کله که بر ضد کریم‌خان طغیان کرده بود همداستان شدند و اصفهان را غارت کردند و سه روزه به ضرب چوب ۶۰ هزار تومان از مردم گرفتند و گوش و بینی جمعی را بریدند! (کریم‌خان، نوایی، ص ۷۶)

 

کریم‌خان به اصفهان آمد و بخاطر جلب قلوب مردم بختیاری، فتحعلی خان افشار را که در تعقیب کریم‌خان، ۱۷ روز در گندمان بختیاری بود و بلوک اطراف را غارت کرد، دستور داد فراشان او را خفه کنند. (کریم‌خان، نوایی، ص ۷۷)

علی‌محمد خان زند به قم رفت و متحصن شد و زکی خان زند هم به اصطبل (طویله) کریم‌خان رفت و بست نشست و کریم‌خان او را بخشید.

حاکم بصره، میرمهنا که راهزن دریایی و اهل بندر ریگ ایران بود را دار زد و کریم‌خان طبق کتاب رستم التواریخ خشمگین شد و به پاشای بغداد اعتراض کرد چرا میرمهنای ایرانی را به دولت ایران نداده و خودسرانه به قتل رسانده‌اند؟ باز طبق همین رستم التواریخ، کریم‌خان در پایان نامه آورده بود: یا عادله خاتون خواهر احمد، پاشای بغداد را به عقد او درآورده یا آماده جنگ شوند. (کریم‌خان، نوایی، ص ۹۷)

 

زکی خان برادر مادری و پسرعموی کریم‌خان که برای سرکوب طغیان حسینقلی خان قاجار به مازندران رفت از بس به قتل مردم مازندران و هتک پرده ناموس آنان دست زد، کریم‌خان او را معزول کرد و با کاروانی از اُسرای بی‌گناه به شیراز بازگشت. زکی خان فطرتاً مردی سبع و خون‌آشام بود مولف رستم التواریخ می‌نویسد: ۸۰ نفر از مازندرانیان را به‌عنوان هواخواه حسینقلی خان قاجار دست بسته آوردند زکی خان به میرغضب دستور داد تا سرها را قطع کند ولی میرغضب همین که گردن ۴ نفر را زد دستش لرزید. زکی خان از روی غیظ شمشیر را گرفت و گردن ۷۶ نفر دیگر را بدست خود زد و چون وقت اذان شد به نماز ایستاد و سپس به عیال مقتولان در ملاءعام پرده ناموس ایشان را پاره نمود و باز به نماز ایستاد او در چهارده کلاته مازندران کله مناره درست کرد و گفت من مجتهد آدمکشان هستم! کریم‌خان از زکی خان روی برگرداند و گفت: می‌ترسم عاقبت، خاندان مرا تو براندازی و چنین شد که او پیش‌بینی کرد. ( کریم‌خان، نوایی، ص ۱۰۳)

 

زمان جنگ با عثمانی و فتح بصره، توپخانه عثمانی و کشتی‌های توپدار انگلیس، سپاه ایران را می‌کوبید و ساخت پل بر روی اروند (شط العرب) را غیرممکن ساخته ‌بود. صادق خان زند، دو هزار نفر از «لُرهای بختیاری» که با شنا آشنا بودند از شط گذشتند و در ساحل مقابل مستقر شدند و در ظرف ۱۸ روز ساخت پل را تمام کردند و صبح ۶ صفر سال ۱۱۸۹ قمری، سپاه ایران از شط گذشتند و دو روز بعد بصره را درمیان گرفتند. (کریم‌خان زند، حسین نوایی، ص ۱۱۴)

 

سردار اسعد در «تاریخ بختیاری» ص ۴۸۱، می‌نویسد: از لشکر ۴۵ هزارنفری کریم‌خان حدود ۲۸ هزار نفر (۶۲ درصد) آن را لُران تشکیل می‌دادند.

 فتح بصره برای ایران گران تمام شد و ده هزار ایرانی کشته شدند. سیور روسو کنسول فرانسه در بصره می‌نویسد: صادق خان زند ۱۲۵ هزار تومان از مردم به‌عنوان غرامت مطالبه کرد از اُمراء و بزرگان گرفته تا زنان را به چوب بست و با آهن گداخته داغ کرد یا اعضای بدنشان (گوش و بینی) را برید تا غرامت را مطالبه کند. (تاریخ زندیه؛ هادی هدایتی)

 

مرگ وکیل الرعایا:

میرزا صادق نامی مولف تاریخ گیتی گشا، علت مرگ کریم‌خان را درد شکم و مثانه ثبت می‌کند اما میرزا محمد کلانتر که ندیم و مقرب کریم‌خان بوده علت مرگ را خناق و سل نوشته‌است.  رضاقلی خان هدایت بیماری خان زند را قولنج و پیری میداند. روز ۱۳ صفر ۱۱۹۳ کریم‌خان درگذشت و جنازه اش سه روز روی زمین بود چون سران زند چون موی زنگی درهم افتادند و قبل از آنکه جسد کریم‌خان را از زمین بردارند به روی یکدیگر شمشیر کشیدند. ابوالفتح پسر ارشد کریم‌خان که مورد حمایت نظرعلی خان و شیخ‌علیخان زند بود با حسادت برادرش محمدعلی خان فرزند دوم کریم‌خان از زنی یهودی روبرو شد و زکی خان با هزار نفر نامردی کرد و حدود ۱۶ نفر از سران زند را کشت و تا سه روز برادرکشی طول کشید و روز چهارم سیاه پوشیدند و جنازه کریم‌خان را در عمارت فرنگی (موزه فارس فعلی) مدفون ساختند (کریم‌خان زند، عبدالحسین نوایی، ص ۱۳۱)

 

پسران کریم‌خان ملعبه دست عموهای خود چون زکی خان، صادق خان و نظرعلی خان زند شده بودند.

 

سرلشکر سِر جان مَلکُم  ( Sir John Malcolm)، (۲ مه ۱۷۶۹ ۳۰ مه ۱۸۳۳) درکتاب تاریخ ایران، ص ۵۴۱، می‌نویسد: عدم انتخاب جانشین توسط کریم‌خان زند باعث شد تا بعد از مرگ او اختلاف شدیدی بین وارثین وی درگیرد و همین مسئله زمینه زوال و سقوط این سلسله را فراهم آورد به‌طوری‌که بازماندگان وی بر سر سلطنت به جان هم افتادند! از میان برنداشتن مُدعیان سلطنت همچون: برادران و پسر عموها توسط کریم‌خان باعث گردید تا هیچکدام از «فرزندان او» نتوانند به حکومت دست یابند. و در حقیقت دست نشانده «عموهای خود» شدند! کریم‌خان زند که دارای پنج پسر بود، صالح خان پسر بزرگش پادشاهی نیافت و پسر عمویش اکبرخان او را «کور» کرد! پسر دیگرش ابوالفتح خان چند روزی نام پادشاهی یافت ولی او نیز توسط عمویش «صادق خان زند» نابینا شد! علی‌محمد خان پسر سوم را هم اکبرخان چشم کَند! پسر چهارم او محمد رحیم خان را بخت مُساعدت کرده در ایام حیات پدر زندگی را وداع گفته بود وگرنه او را هم کور می‌کردند! پسر پنجم او ابراهیم خان را نیز اکبرخان «خواجه» ساخت!!! همچنین عدم رفتار صحیح سران زند و مُدعیان سلطنت با مردم و مالیات های سنگین، به تدریج زمینه نارضایتی از زندیه را افزایش داد و آغامحمدخان قاجار از این شرایط نهایت استفاده را کرد!

 

جواد صفی نژاد در «لُرهای ایران» ص ۹۸، می‌نویسد: ابدال خان بختیاری هفت لنگ از فرماندهان کریم‌خان زند بود و دو بار با بختیاری‌ها علیه آغامحمدخان قاجار جنگید، دفعه اول که چهارلنگ و هفت لنگ ها متحد شده بودند شکست سختی به آغامحمدخان قاجار دادند ولی دفعه دوم بخاطر تفرقه‌ای که بین آنها انداختند، آغامحمدخان پیروز گردید. در این جنگ یکی از خان های چهارلنگ بختیاری که از هواداران کریم‌خان زند بود به دست سپاه آغامحمدخان قاجار اسیر گردید، پس از آنکه او را نزد آغامحمدخان بردند به او فحاشی نمود و گفت: قدرت خدای راست که مثل من مردی را در برابر چون تو عجوزه ای دست بسته به پای داشته‌است! آغامحمدخان از این حرف برآشفت و دستور داد او را پاره‌پاره کردند (اوژن بختیاری، سرهنگ ابوالفتح، ص ۳۲)

 

عبدالرزاق بیک دنبلی درکتاب حدائق الجنان به کنایه درباره کریم‌خان می‌نویسد: الحاصل کدخدای جهان بود نه دارای کیهان دیوان. کریم‌خان سواد، مطالعه و تجربه‌ای نداشت که بتواند اصلاحاتی عمیق در جامعه خود ایجاد کند. (کریم‌خان زند، عبدالحسین نوایی، ص ۱۴۷).

پرویز رجبی درکتاب «کریم‌خان زند و زمان او» ص ۱۰، می‌نویسد: زندگی و فعالیت سیاسی کریم‌خان بسیار فقیر بود.

 

دکترابراهیم پاریزی درکتاب حماسه کویر، صفحه ۶۸۵، می‌نویسد: کریم‌خان با وجود مردم داری، در امر سیاست آدم موفقی نبود چون نه امور خارجی را توانست سر و سامان دهد و نه کار تمرکز داخلی مملکت را به جایی رساند زمانیکه او در شیراز بود نصیرخان لاری در جنوب از او تمرد میکرد یا تقی خان درانی در کرمان و قاجار در شمال و شاهرخ در خراسان هر کدام به‌طور مستقل عمل می‌کردند.

21 نظر

  • روایت آشتیانی ها درباره کریم‌خان زند

    مسیب آشتیانی در مقاله《روایتی از آشتیانیها درباره کریمخان زند》که در مجله تاریخی آینده، تیر ۱۳۶۶، شماره ۴، می‌نویسد: یکی از وقایع زندگی کریم‌خان زند این است که در زندگی پر فراز و نشیب خود یک‌بار در موقعیت دشواری قرار گرفت و زمانیکه در جنگ استرآباد از محمدحسن خان قاجار شکست خورد به اتفاق پنج نفر از همراهان خود به طرف تهران و اصفهان درحال فرار بود که به اتفاق چند نفر از همرزمان خود وارد آشتیان شد و شخصی به نام آقامحسن یکی از مالکین بزرگ آشتیان به آنها پناه داد و مدتی از آنها پذیرایی کرد. کریمخان از معرفی خود طفره میرفت و در پاسخ سئوال آقامحسن که از او می‏پرسید شما چکاره‏ هستید و از کجا می‏ایید و بکجا می‏روید؟ اظهار می‌دارد: ما از《خوانین لُرستان》هستیم و بقصد زیارت‏ مرقد حضرت رضا عازم مشهد می‏باشیم. آقامحسن می‏گوید وضع شما حکم می‏کند که‏ یک سردار جنگی هستید که شکست خورده و درحال فرار می‏باشید. کریم خان از هوش و ذکاوت میزبان‏ خود تعجب کرده ناچار از حقیقت ‏گوئی می‏شود. آقامحسن، کریم‌خان را که مأیوس می‏دید دلداری‏ داده و به یاری خداوند امیدوار می‏سازد. آقامحسن سه پسر بنامهای؛ کاظم، هاشم و آقاسی داشت که با علاقه و جدیت تحصیل می‏کردند و کریم‌خان را تحت ‏تأثیر قرار دادند. پس از اینکه کریم‌خان بر اریکه سلطنت نشست قاصد فرستاد و آقامحسن و سه پسرش را به شیراز دعوت کرد و هنگام ورودشان شخصاً از آنها استقبال کرد و خطاب به آقامحسن اظهار داشت سلطنت در بین من و شما مشترک است. آقامحسن در جواب می‏گوید: سلطنت حق شماست. کریم‌خان از آقامحسن می‏خواهد تا پسرانش برای اداره امور مملکت در شیراز بمانند و به هر سه پسر آقا محسن لقب و منصبی شایسته عطا می‏کند.


  • حذف دیوانسالاران صفوی توسط کریم‌خان

    عبدالله متولی (استاد تاریخ دانشگاه اراک) در مجله تاریخ ایران، شماره ۶۵، تابستان ۸۹، صفحه ۱۲۲، می‌نویسد: استقرار کریم‌خان زند در اصفهان این احتمال را در پی داشت که هویت مستقل سیاسی خان زند دچار خدشه جدی شود. در پیوند با همین نگرش حضور بخش قابل توجهی از بازماندگان اشرافیت سیاسی و دیوان سالاران و حتی عناصر مذهبی قدرتمند عصر صفویه در اصفهان می‌توانست روند تصمیمات استقلال جویانه کریم‌خان را با موانع جدی روبرو کند شاید بتوان قتل چند نفر از دیوان سالاران دوره صفویه توسط کریم‌خان در سال ۱۱۷۶ قمری یعنی:《تراب خان چگنی》،《میرزا عقیل دبیر》و《مستوفی اصفهان》را در ارتباط با این موضوع دانست. (تاریخ منتظم ناصری، اعتمادالسلطنه، ص ۱۱۶۵) کریم‌خان با انتخاب شیراز به‌عنوان پایتخت در پی فاصله گرفتن از هویت صفویه و ایجاد یک هویت مستقل بود.


  • کمک هادی خان لَشنی به کریم‌خان زند

    حاج میرزا حسن فسایی در فارسنامه ناصری، جلد ۱، ص ۵۹۶، می‌نویسد: صالح خان بیات حاکم شیراز منتظر کمک آزادخان افغان بود و درخواست کریم‌خان زند مبنی بر تسلیم شیراز را نپدیرفت ولی نبی خان بیات و《هادی خان لَشنی》از بزرگان شهر شیراز مخفیانه با کریم‌خان برای تصرف شهر توطئه چیدند و ۱۳ صفر ۱۱۷۰ قمری شیراز را بدون جنگ تصرف و صالح خان بیات و《الله وردی خان زنگنه》توسط کریم‌خان زند کشته شد!


  • کتاب فرهنگ جغرافیایی ارتش

    در فرهنگ جغرافیایی ارتش، جلد ۵، صفحه ۷۵، آمده است: طایفه زندیه را می‌توان در زُمره ابدالی های وابسته به احمدشاه و بختیاری‌های زیر فرمان علیمردان خان به حساب آورد. طایفه زند با معیشت شبانی از اراضی دامنه زاگرس به روستاهای پری و کُمازان ملایر کوچ کردند. در تاریخ گیتی گشا، صفحه ۳۸، از زند به‌عنوان شاخه‌ای از لُرستان و گاهی از آنها به‌عنوان لُر فیلی یاد می‌کند. ایرج کاظمی در مشاهیر لُر، صفحه ۴۵۳، می‌نویسد: کریم‌خان لهجه غلیظ لُری داشت و خانواده‌اش به هنگام مرگ او به شیوه لُرها لباس خود را با گِل آغشتند و پشت سر جسد براه افتادند. دکترعبدالحسین نوایی درکتاب کریم‌خان زند، صفحه ۵۶، می‌نویسد: عبیدی بهادر اُزبک از سپاه فتحعلی خان افشار با نیزه به کریم‌خان حمله بُرد و کریم‌خان چنان با شمشیر بر کتف او زد که از زیر بغل او بیرون آمد. کریم‌خان با تلخی شمشیر را بوسید و با همان زبان شیرین لُری خود گفت: تو بُری بختِم نی بُره! و فتحعلی خان صبا آنرا به شعر درآورده: همی رفت و میگفت پژمان به تیغ _ تو بُری و بَختم نبرد، دریغ.


  • سام خان چگنی سردار کریم‌خان زند

    چگنی ها یاران جان برکف وکیل الرعایا: بعداز کشته شدن نادرشاه افشار و هرج ومرج در ایران و به دنبال آن شکست کریمخان زند از رقبا، در یکی از آن جنگها کریمخان زند به لُرستان آمده و پس از تجهیز قوا در لُرستان، گروهی از سران و بزرگان چگنی همراه با خانواده هایشان را با خود به خطه فارس میبرد. گروه بزرگی از لُرهای چگنی در میان قشقایی ها و گروهی در استان فارس ساکن هستند که از یاران جان بر کف کریمخان زند بوده‌اند مثل: کاکابیگ چگینی، کلانتر تیره چگینی، طایفه عمله قشقایی. سلحشوری شیرمردان چگنی خصوصاً سردار بزرگ و رشید،《سام خان چگنی》مورد علاقه خاص کریم‌خان قرار گرفته و او را به حاکمیت قسمتی از سرزمین فارس منصوب می‌نماید. در طول حکومت بیست و نُه ساله کریم‌خان، مسئوليت وی همچنان محفوظ بوده و در همان زمان دختری از ایل قشقایی به نام پری را به عقد سام خان چگنی در می‌آورد. شیرازیهای مقیم چگنی ساکن در منطقه چنار حاتموندها از نسل آن دختر می‌باشند. بعد از مرگ کریم‌خان زند، سام خان همراه با تعدادی از افراد چگنی به لُرستان و زادگاه خود (چگنی) بازمیگردند. گروهی دیگر در همانجا (شیراز) ماندگار می‌شوند. فرزند ارشد وی بنام حاتم خان چگنی از سرداران نامدار، شجاع، جنگجو و فاتح لشگر لُرستان بوده است. در جنگی که به سال ۱۱۶۶ بین کریم‌خان و آزادخان افغان اتفاق می‌افتد، حاتم خان به میدان رفته و پیروزی هایی را برای کریم‌خان کسب نموده، در آن جنگ مجروح می‌گردد. تا پایان عمر آثار زخم بر گونه های وی مشاهده گردیده است. منبع: تاریخ معاصر چگنی، صفحات؛ 400 و 401" ، تألیف استاد بهمن آزادی چگنی/انتشارات سیفا


  • طایفه زند از لُرهایی ایران

    صدرالله عبدالمالکی درکتاب《نبردها و سرداران ایران》صفحه ۲۳۴، می‌نویسد: زند نام ایلی از لُرهای ایران است. معصومه پاکروان درکتاب《وکیل الرعایا: زندگی‌نامه کریم‌خان زند》در این کتاب صراحتاً به لُر بودن کریم‌خان زند اشاره شده و با مدرک و اسناد معتبر لُربودن ایشان و زندگینامه اش به قلم درآمده. بخشی از کتاب کریم‌خان زند (وکیل‌الرعایا): آن زمان که ایران در تردید میان سه حکومت دست و پنجه نرم می‌کرد؛ مردی از قوم لُر چشم به جهان گشود که همدم شاهچراغ شد و وکیل‌الرعایای مردم ایران زمین. لُرزاده‌‌ای غیور که توانست دودمان افشاریان را برچیند و حکومت زند را برپا کند. پادشاهی که با توجه به پیشه‌اش که سرپرستی ایل بود از نزدیک با مشکلات مردم آشنا بود و چون نقش سپاهی‌گری آن هم در ارتش نادری نیز داشت، که درگیر جنگهای پیاپی بود به او نشان داد که بار جنگ‌های پیاپی به دوش خراج مردم است؛ پس، در حکومتش بیشتر آرامش و درگیر نکردن کشور در درگیری‌ها را می‌پسندید تا مبادا آشوب و یا جنگی به کشور و مردم آسیب برساند. اما دوران خوش حکومت او با مرگش پایان گرفت و خشم و نفرت قاجار آغازگر بی‌مهری‌هایی بود که بر وی روا داشتنند. قاجاریانی که حتی به تن پوسیده وکیل‌الرعایا در قبر نیز رحم نکردند.


  • چکامه رستم الحکما (مولف رستم التواریخ) در مورد کریم‌خان زند

    چکامه رستم الحکما درباره کریم‌خان زند "شاه لُرتبار" و اشاره به نسب لُری او: ﺯﻫﯽ ﻣﺮﺯﺑﺎﻥ ﮐﺮﯾﻢ ﺟﻠﯿﻞ _ ﮐﻪ ﺷﺎﻩ ﺑﻮﺩ ﻭ ﮔﻔﺘﺎ ﻭﮐﯿﻠﻢ ﻭﮐﯿﻞ / ﺑﻨﺎﺯﻡ ﺑﻪ ﺁﻥ ﮐﺎﻡ ﺑﺨﺸﺎ ﻭﮐﯿﻞ _ ﮐﻪ ﺑﻮﺩ ﺩﺭ ﻭﮐﺎﻟﺖ ﺧﺪﯾﻮﯼ ﺟﻠﯿﻞ / ﻭﮐﯿﻠﯽ ﮐﻪ سی ﺳﺎﻝ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮﻭﺍﯼ _ ﺑﻪ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺯﻣﯿﻦ ﺑﻮﺩ ﺑﺎ ﺣﺴﻦ ﺭﺍﯼ / ﻭﮐﯿﻠﯽ ﮐﻪ ﺑﻮﺩ ﻓﺨﺮ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻠﻮﮎ _ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮﻭﺍﺋﯽ، ﺯ ﺣﺴﻦ ﺳﻠﻮﮎ / ﺩﺭ ﺍﯾﺎﻣﺶ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﻃﺮﺑﺨﺎﻧﻪ ﺑﻮﺩ _ ﺯ ﻋﻬﺪﺵ ﻏﻢ ﻭ ﻏﺼﻪ ﺑﯿﮕﺎﻧﻪ ﺑﻮﺩ / ﺍﮔﺮﭼﻪ《ﻟُﺮﯼ》ﺻﺎﺩﻕ ﻭ ﺳﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩ _ ﺯ ﻧﺎﻣﺮﺩﯼ ﻭ ﻧﻨﮓ، ﺁﺯﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩ / ﺩﺭ ﺍﯾﺎﻡ ﺁﻥ ﮔﺮﺩ ﺑﻬﺮﺍﻡ ﻓﺮ _ ﺧﺪﯾﻮ ﺟﻬﺎﻥ، ﺧﺴﺮﻭ ﻧﺎﻣﻮﺭ / ﺑﻪ ﻫﺮ ﮔﻮﺷﻪﺍﯼ ﻋﯿﺶ ﺁﻣﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩ _ ﻫﻤﻪ ﺷﺎﺩﯼ ﻭ ﺳﺎﻗﯽ ﻭ ﺑﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩ / ﺑﻪ ﻫﺮ ﺑﺰﻣﯽ، ﺍﻫﻞ ﻃﺮﺏ ﮔﺮﻡ ﺳﺎﺯ _ ﺑﺘﺎﻥ، ﺟﻠﻮﻩ ﮔﺮ ﺑﺎ ﺩﻭ ﺻﺪ ﻋﺰّ ﻭ ﻧﺎﺯ / ﺷﺐ ﻭ ﺭﻭﺯ ﺳﺮﻣﺴﺖ ﻭ ﻣﺴﺘﺎﻧﻪ ﺑﻮﺩ _ ﻭﻟﯿﮑﻦ ﺑﻪ ﻫﺮ ﮐﺎﺭ ﻓﺮﺯﺍﻧﻪ ﺑﻮﺩ / ﮔﺪﺍﺋﯽ ﺩﺭ ﺍﯾﺎﻡ ﻭﯼ ﻋﺎﺭ ﺑﻮﺩ _ ﺑﻪ ﻧﺎﻥ ﻫﺮ ﻓﻘﯿﺮﯼ ﻏﻨﯽ ﻭﺍﺭ ﺑﻮﺩ / ﺑﻮﺩﯼ ﺳﺮﮐﺶ ﺍﺯ ﺗﺎﺝ ﻭ ﺩﯾﻬﯿﻢ ﻭ ﮔﺎﻩ _ ﺯﺩﯼ ﺍﺯ ﻭﮐﺎﻟﺖ ﺩﻡ ﻭ ﺑﻮﺩ ﺷﺎﻩ / ﺑﻪ ﺣﮑﻤﺖ ﻫﻤﯽ ﻣﺮﺯﺑﺎﻧﯽ ﻧﻤﻮﺩ _ ﻫﻤﻪ ﺧﻠﻖ ﺭﺍ ﭘﺎﺳﺒﺎﻧﯽ ﻧﻤﻮﺩ. اتحاد لُرها باعث به قدرت رسیدن کریم‌خان زند بود. کریمخان زند از مشاهیر بزرگ قوم لُر است. وی در تمام کتب تاریخی لُر معرفی شده حتی سفرنامه نویسان و سفیران فرنگی و خارجی که با کریم‌خان دیدار کرده‌اند نوشته‌اند ایشان در هر فرصتی لُر بودن خود را به همگان گوش زد میکرد. کریم خان زند با اتحاد و همکاری همه ایلات لُر به قدرت رسید و خود را نه پادشاه بلکه وکیل الرعایا نامید. متأسفانه چندیست عده‌ای جاعل و جاهل که از بی هویتی رنج میبرند درحال جعل تاریخ و تاریخ سازی برای تغییر هویت این بزرگمرد تاریخ لرستان و ایران هستند تا بلکه مقداری از عقده نداشتن تاریخشان کم شود. اما غافل از اینکه بیش از پیش خود را رسوا خواهند کرد و همیشه تاریخ رو سیاهی از آن دروغگویان بوده است. ما اجازه مصادره تاریخ و هویتمان را به عده‌ای نوپدید و تجزیه طلب که جیره خوار حکومت بارزانی هستند را نخواهیم داد. تا دنیا دنیاست، تا ایران هست و تا قوم لُر نفس می‌کشد کریمخان زند و تاریخ پر بارش لُر خواهند ماند.


  • علت لقب《وکیل‌الرعایا》کریم‌خان زند چیست؟

    محسن حیدری: ارتباط لقب «وکیل الرعایا» کریم‌خان زند با لقب علیمردان خان بختیاری. کریم‌خان متولد ۱۰۸۳ شمسی در ملایر و متوفی ۱۱۵۷ در شیراز است. وی که از سرداران لُرتبار سپاه نادرشاه به شمار میرفت، به مدت حدود سی سال از ۱۱۶۳ تا ۱۱۹۳ ه‍. ق فرمانروای ایران بود. چرا کریم‌خان، «وکیل الرعایا» نامیده شد؟ عده ای به نادرست گمان می‌کنند انتخاب لقب «وکیل الرعایا» توسط کریم‌خان، نشانه شکسته نفسی و تواضع بوده و برخی نیز آن را نوعی زایش دموکراسی در ایران دانسته اند؛ حال آنکه این لقب ناشی از《محدودیت قانونی》و تقابل معنایی با لقب علیمردان خان چهارلنگ بختیاری ملقب به «وکیل الدوله» نائب السلطنه شاه اسماعیل سوم صفوی می‌باشد. پس از درگذشت نادرشاه افشار، رقابت و سپس همکاری و سپس نبردهایی بین سه تن از سرداران به نامهای ابوالفتح خان بختیاری هفت لنگ، علیمردان خان بختیاری چهارلنگ و کریم خان زند رخ داد. پس از درگذشت نادرشاه افشار، در رقابتی که بین عادل خان و ابراهیم خان افشار درگرفته بود، ابراهیم خان افشار، ابوالفتح خان بختیاری را که از سرداران نادرشاه بود به حکومت اصفهان و کاشان منصوب کرد. شاهرخ میرزا افشار نیز پس از قتل عادل و ابراهیم افشار، ابوالفتح خان را به‌عنوان حاکم اصفهان تایید کرد. علیمردان خان بختیاری چهارلنگ که نواحی کنونی استانهای چهارمحال بختیاری، خوزستان، لُرستان و کرمانشاه را در قلمرو قدرت خود داشت و مدعی سلطنت بود، برای تسخیر مناطق مرکزی ایران به سوی اصفهان پیشروی کرد و در حومه شهر اردو زد. ابوالفتح خان بختیاری و سلیم خان افشار در ناحیه مورچه خورت، سپاه علیمردان خان بختیاری را به عقب راندند. آنگاه علیمردان خان بختیاری با حمله کریم خان به اردوی خود مواجه شد و ناچاراً باهم متحد شدند و با همکاری برخی نخبگان اصفهان ازجمله معیرالملک و بعضی سرداران ابوالفتح خان، در سال 1164 ه.ق اصفهان را تصرف کرد و به قلمرو خود افزود. ابوالفتح خان بختیاری با وساطت یکی از خوانین زند، مورد عفو علیمردان خان بختیاری قرار گرفت. علیمردان خان بختیاری، یکی از نوادگان شاه سلطان حسین صفوی را با نام شاه اسماعیل سوم که گفته شده《مادرش بختیاری》بود، بر تخت سلطنت نشاند و خطبه بنام او خواندند. بدین ترتیب علیمردان خان بختیاری در سمت «وکیل‌الدوله» نایب‌السلطنه شاه جوان شد و کریم‌خان زند به فرماندهی کل سپاه رسید. در برخی منابع گفته شده که ابوالفتح خان نیز در منصب پیشین خود، حکومت اصفهان ابقا شد. در این مقطع، قدرت اصلی در دست علیمردان خان بختیاری نائب السلطنه (وکیل الدوله) بود. در زمانیکه کریم‌خان زند به قصد مطیع ساختن حکام کُردستان و همدان از اصفهان خارج شده بود، علیمردان خان بختیاری، که قصد تصرف فارس را داشت میخواست از جانب ابوالفتح خان خیالش آسوده باشد که علیه او اقدامی نکند لذا او را دستگیر کرد و به قتل رساند. کریم‌خان ظاهراً به انتقام قتل ابوالفتح خان، وارد جنگ با علیمردان خان بختیاری شد. کریم خان در تقابل با علیمردان خان بختیاری که لقب وکیل الدوله (نائب السطنه قانونی) داشت، خود را «وکیل الرعایا» نامید تا از تقابل ملت و دولت استفاده کند و مشروعیت نائب السطنه را به چالش بکشد. کریم‌خان پس از یک رشته نبرد و ایجاد اختلاف بین هفت لنگها و چهارلنگها، توانست علیمردان خان نائب السطنه را شکست دهد. وی شاه اسماعیل سوم صفوی را، در روستایی بصورت حصر خانگی نگهداری کرد. او پس از قتل علیمردان خان بختیاری میتوانست خود را «وکیل الدوله» (نائب السلطنه قانونی) بنامد ولی اگر خود را وکیل الدوله مینامید به نوعی تاکید بر مشروعیت شاهزاده صفوی_بختیاری بود. برای کاستن از اهمیت آن شاهزاده صفوی–بختیاری، همچنان بر لقب «وکیل الرعایا» باقی ماند و خود را وکیل الدوله (نائب السلطنه) یا شاه ننامید! کریم‌خان پس از در دست گرفتن قدرت، از توان نظامی بختیاری‌ها در بازپسگیری بصره و بحرین استفاده کرد. زمان فتح بصره، به فرمان صادق خان زند، دو هزار نفر از بختیاری‌ها که شنا بلد بودند از شط گذشتند و در ساحل مقابل مستقر شدند و در ظرف ۱۸ روز پل ساختند و ۶ صفر ۱۱۸۹ قمری، سپاه ایران از شط گذشت و بصره را درمیان گرفت. (کریم‌خان زند، حسین نوایی، ص ۱۱۴) مرعشی نجفی در《مجمع التواریخ》ص ۱۵، می‌نویسد: زمانیکه کریم‌خان با آزادخان افغان جنگید و شکست خورد و خانواده‌اش از جمله مادرش به اسارت درآمد، کریم‌خان به کوه‌های بختیاری عقب‌نشینی کرد و اگر همراهی طوایف کوه نشین بختیاری نبود موجبات پیروزی کریم‌خان بر آزادخان افغان فراهم نمیشد. دکتر مصطفی تقوی، در مجله《پژوهش‌های تاریخی》ص ۴۵، می‌نویسد: کریم‌خان زند، میرزا طاهر اصفهانی که بختیاری‌الاصل بود و مردی مجرب و آشنا به مسائل نظامی بود را به‌عنوان مشاور خود منصوب کرد. سردار اسعد در《تاریخ بختیاری》ص ۴۸۱، می‌نویسد: از لشکر ۴۵ هزارنفری کریم‌خان حدود ۲۸ هزار نفر (۶۲درصد) آنرا لُران تشکیل می‌دادند.


  • ابدال خان بختیاری هوادار کریم‌خان زند

    ادعای سلطنت قاجاریه بر کل ایران پس از پیروزی بر زندها و بختیاری‌ها《نویسنده؛ محسن حیدری》سوم فروردین یادآور به تخت نشستن آغامحمدخان قاجار در تهران در سال 1175 خورشیدی و طرح ادعای سلطنت کل ایران است. آقامحمدخان که پیشتر در یکم فروردین 1161 خورشیدی در استرآباد مازندران دعوی سلطنت کرده بود، پس از شکست دادن زندیه و قتل لطفعلی خان زند و نیز شکست دادن مدعیان سلطنت نظیر بختیاریها توانست دعوی حکومت کل ایران را بنماید و پایتخت خود را از مازندران به تهران منتقل کرد. در سالهایی که آقامحمدخان قاجار در مازندران حکمرانی می کرد،《لُرهای بختیاری》وی را به رسمیت نمی شناختند لیکن در نبرد با او پیشدستی نکردند. آقامحمدخان قاجار از سال 1162 تا 1168 خورشیدی (1197 تا 1203 قمری) به یک رشته نبردهای خونین علیه لُرهای بختیاری دست زد و پس از شش سال نبرد پیاپی و شکستهای مکرری که از بختیاریان متحمل شد، عاقبت توانست آنها را شکست دهد و منطقه بختیاری در شش استان جنوب غرب ایران (شامل استانهای کنونی؛ مرکزی، اصفهان، شرق لرستان، چهارمحال بختیاری، خوزستان و بوشهر) را به قلمرو حکومت خود بیافزاید. رهبری بختیاریها در نبرد با آقامحمدخان قاجار برعهده ابدال خان بختیاری (چهارلنگ محمودصالح) بود. وی برادرزاده یا عموزاده و داماد علیمردان خان بختیاری (ملقب به لقبهای وکیل الدوله و مختارالدوله، نائب السلطنه ایران پس از مرگ نادرشاه) و از رؤسای چهارلنگ بختیاری بوده است. آقامحمدخان قاجار جنگهای زیادی با بختیاریها کرد و هر بار شکست خورد؛ در آن مقطع، اتحادیه هفت لنگ و چهارلنگ صفوف یکپارچه ای تشکیل داده بودند. در واقع بختیاریها به رغم نداشتن رهبری سیاسی واحد، فرماندهی نظامی ابدال خان را در میدان نبرد پذیرفته بودند. آقامحمدخان قاجار که با اتحاد شکست ناپذیر بختیاریها روبرو شده بود، سیاست ایجاد تفرقه و دودستگی بین سران ایلات و طوائف را در پیش گرفت و از نبود رهبری سیاسی واحد در بین طوائف بختیاری استفاده کرد و با تشدید اختلافات هفت لنگ و چهارلنگ توانست فرماندهی نظامی ابدال خان بختیاری را که مورد توافق همه طوائف منطقه بختیاری قرار گرفته بود، تضعیف کند. در آخرین نبرد آقامحمدخان علیه بختیاری‌ها که در منطقه عسکران از توابع قهیز فریدن در مناطق بختیاری نشین غرب استان اصفهان رخ داد، قاجارها از ابزار تفرقه سود جستند و اردوی بختیاری متفرق شد و ابدال خان بختیاری اسیر شد. آقامحمدخان قاجار از وی خواست در برابرش زانو بزند و تقاضای بخشش کند بلکه از سر تقصیرش بگذرد اما آن سردار شجاع در حالی که دستانش بسته بود گفت که هرگز زیر بار چنین ننگی نخواهد رفت. سردار ظفر در این باره نوشته است: «محمودصالح ها می گویند چون او را به نزد آقامحمدخان بردند گفت خدا مرا گرفتار پیرزنی کرد و بسی ناسزا گفت» و سپس به دستور آقامحمدخان قاجار به طرز فجیعی کشته شد. جواد صفی نژاد در《لُرهای ایران》ص ۹۸، می‌نویسد: ابدال خان بختیاری هفت لنگ از فرماندهان کریم‌خان زند بود و دو بار با بختیاری‌ها علیه آغامحمدخان قاجار جنگید، دفعه اول که چهارلنگ و هفت لنگ ها متحد شده بودند شکست سختی به آغامحمدخان قاجار دادند ولی دفعه دوم بخاطر تفرقه‌ای که بین آنها انداختند، آغامحمدخان پیروز گردید. در این جنگ یکی از خان های چهارلنگ بختیاری که از هواداران کریم‌خان زند بود به دست سپاه آغامحمدخان قاجار اسیر گردید، پس از آنکه او را نزد آغامحمدخان بردند به او فحاشی نمود و گفت: قدرت خدای راست که مثل من مردی را در برابر چون تو عجوزه ای دست بسته به پای داشته‌است! آغامحمدخان از این حرف برآشفت و دستور داد او را پاره‌پاره کردند (اوژن بختیاری، سرهنگ ابوالفتح، ص ۳۲) به نظر می‌رسد شخصیت و مبارزات ابدال خان بختیاری آنچنان ‌که باید در ایران و اصفهان معرفی نشده است و ضرورت دارد نویسندگان به معرفی وی همت گمارند.


  • همراهی چگنی ها با کریم‌خان زند

    《چگنی ها و حکومت زندیه》قلعه فلک الافلاک خرم‌آباد، برای خان زند نیز پناهگاه استواری بوده است و هر بار که به سبب قلت سپاه تاب نیاورده به خرم‌آباد واقع در پشت کوههای زاگرس پس نشسته، وی به سال ۱۱۶۶ قمری مدتی را در این دژ به سر آورده و بعد از تجدید قوا شکستی بر سردار آزادخان افغان تحمیل نموده است. گروهی از مردم چگنی در این جنگ شرکت میکنند. افرادی همچون "امدلا" پسر فتح الله از تیره فتح الهی طایفه اولاد احمدبگ چگنی کشته میشود. حاتم فرزند سام خان، فرزند حاتم بیگ، فرزند احمدبگ چگنی رشادتهای زیادی از خود نشان میدهد که مفتخر به لقب خانی از جانب کریم خان میگردد. مردم چگنی با همراهی نمودن کریم خان زند و شرکت جستن در لشگرکشی که از لُرستان به حمایت از او تشکیل شده بود وفاداری خود را به او نشان داده اند، برخی از آنها به همراه کریم خان زند به شیراز رفتند. تاریخ معاصر چگنی ص ۹۵/ بهمن آزادی چگنی. از طایفه بُداق چگنی شخصی بنام ولی، فرزند نجف و فرزند کوچکش بنام محمودرضا به همراهی کریم خان به شیراز روانه میشوند. آنطور که از روایات سینه به سینه ذکر میشود آنان در جنگها دلاوری های زیادی از خود نشان میدهند. آنان پس از انقراض زندیه به شهرهای اطراف متواری میشوند. این دلاوران در زمان حکومت کریم خان برای خود همسری در شهر شیراز و شهر فراشبند اختیار نموده و زندگی کرده و دیگر به لُرستان باز نگشتند. اکنون نوادگان محمودرضا چگنی در شهرستان فراشبند روستای قنات باغ زندگی میکنند و خود را اصالتاً از طایفه بُداق چگنی میدانند. نام‌ فامیلی عده ای از آنان امیری است، که از روی نام جدشان برگرفته شده. سنگ قبر برادر محمود رضا بنام علیرضا درحال حاضر در قبرستان امامزاده حیات الغیب ویسیان که در سنه ۱۲۲۴ فوت شده وجود دارد. چگنی ها اکنون یکی از اقوام اصیل و مهم استان فارس هستند. چگنی های فارس با اینکه در بین ایلات فارس اقلیتی کوچک اند ولی مردمی هستند، سلحشور و غیرتمند؛ شادروان محمد بهمن بیگی درکتاب بخارای من ایل من می‌نویسد:《چگنی ها باج به فلک نمی دهند، زیر بار مرو بودند زیر بار دشنام نمی رفتند》چگنی های فارس غیر از آنها که در فارس باقی مانده اند تاریخ پر فراز و نشیبی دارند. گاه به امر کریم خان زند از خاستگاه خود به فارس برده می‌شدند و گاه به فرمان آغامحمد خان قاجار همراه دوازده هزار خانوار لُر ساکن فارس چون مافی، چگنی، زند، لک، سَلاحوَرزی، عبدالملکی و...به نام ایلات وابسته به زند، از فارس به شهریار و ورامین و قزوین آورده می شدند تا در اردوگاه رِی، زیرفشار روحی سرکردگان قاجار هویت خود را از دست دهند و آنگاه با نام ایل خواجه وند، یعنی طایفه قاجار آقامحمد خانی به کلاردشت مازندران کوچانیده می‌شدند و در جنگهای ایران و روس در آذربایجان در برابر دشمن از حیثیت و آب و خاک ایران دفاع کنند و حماسه بیافرینند، اما با نام ونشان دیگر (کتاب تاریخ مشعشعیان، صفحه 334) به هرحال به نقل موثق معمرین چگنی و ابیاتی که هنوز بر سر زبانهاست و از زمان زندیه و کریم خان زند حکایت میکند. کریم خان، خانوارهای زیادی از ایل چگنی را با خود به شیراز میبرد و برای جلوگیری از بازگشت آنها چهل جوان از بزرگ زادگان این ایل را به عنوان گروگان در دربار خود، در شیراز نگه می‌دارد. هنوز ابیاتی از زبان حال جوانان غربت گزیده و پیران در فراق نشسته چگنی برای ما باقی مانده که گوشه ای از تاریخ ایل چگنی و پراگندگی آن را باز گو میکند: قُوه یا کُردی، جومَه یا بَغَل واز _ چهل جِوو دِ چگنی بُردن وِ شیراز. و یا: دِمو پُرسین کجانیِت گوتیم چگنیِم _ دِ سَر سراوکِ نایِکَش هه می نِشینیم. ابیات فوق و حکایت معمرین و مورخین که در پی می‌آید نزدیکی و مطابقت زیادی دارد. منبع: فرهنگ و باور مردم چگنی بقلم: مراد محمودی چگنی. در دوران کریم خان زند یکی از بزرگان لُرستان که همراه کریمخان به شیراز رفت مرحوم کدخدا شه کرم چگنی، فرزند کدخدا قره حسن بود، او مدت زیادی در شیراز بوده و همسری اختیار کرد که از او صاحب اولاد شد و اکنون نوادگان شه کرم با فامیلی های انصاری، خسروی و امیری ساکن استان فارس هستند، در نهایت شه کرم توسط یکی از فرزندانش به نام میرکرم به لرستان بازگشت. به گواه مورخان، اقوام لُر تباری همچون: زنگنه، چگنی، سیاه منصور و زند از یک تبارند که دولت زندیه توسط این مردم و به رهبری کریم خان زند تشکیل شد. وجود ده ها روستای چگنی تبار در استان فارس که در میان ایلات قشقایی و خمسه زندگی می‌کنند گواه این مدعاست.


  • کریم‌خان زند و مرد مالباخته!

    کریم خان زند و مرد مال باخته!!! روزی مردی رو به دربار خان زند می‌آورد و با ناله و فریاد می‌خواهد که کریمخان را فورا ملاقات کند. سربازان مانع ورودش می شوند. خان زند درحال استراحت ناله و فریاد مردی را می‌شنود و می‌پرسد ماجرا چیست؟ پس از گزارش سربازان، خان زند دستور می‌دهد که مرد را به حضورش ببرند. مرد به حضور خان می‌رسد، خان از وی می‌پرسد که چه شده مرد که چنین ناله و فریاد می کنی؟ مرد با درشتی می‌گوید همه اموالم را دزد برده و الان هیچ در بساط ندارم خان می‌پرسد: وقتی اموالت به سرقت می‌رفت تو کجا بودی؟ مرد می‌گوید: من خوابیده بودم! خان می‌گوید: خب چرا خوابیدی که مالت را ببرند؟ مرد در این لحظه پاسخی می‌دهد که فقط مردی عادل چون کریم‌خان تحمل و توان شنیدنش را دارد مرد میگوید: من خوابیده بودم چون فکر میکردم تو بیداری! خان زند لحظه‌ای سکوت می‌کند و سپس دستور می‌دهد خسارتش را از خزانه جبران کنند و در آخر می‌گوید این مرد راست می‌گوید ما باید بیدار باشیم.


  • تاریخ ایل لُر چگنی و کریم‌خان زند

    چگنی در عهد کریم خان زند: در زمان تشکیل دولت زندیه به ریاست کریم خان، نیروهای زیادی از طوایف و ایلات لرستان همانطور که در کتب تاریخی به ثبت رسیده منجمله ایل چگنی و در کتاب تاریخ معاصر چگنی به قلم آقای بهمن آزادی ذکر شده ، در لشگر کریمخان بوده اند و سرداران چگنی در رکاب کریم‌خان زند جانفشانی ها از خود نشان داده اند. از پنجاه هزار نیروی نظامی کریم خان زند نیمی از آنها یعنی بیست و پنج هزار نفر را لُرهای لُرستان تشکیل میدادند. از طایفه بداق چگنی شخصی بنام ولی فرزند نجف و فرزند کوچکش بنام محمودرضا به همراهی کریم خان به شیراز روانه میشوند. آنطور که از روایات سینه به سینه ذکر می‌شود آنان در جنگها دلاوری های زیادی از خود نشان میدهند. آنان پس از انقراض زندیه به شهرهای اطراف متواری میشوند. این دلاوران در زمان حکومت کریم خان برای خود همسری در شهر شیراز و شهر فراشبند اختیار نموده و زندگی کرده و دیگر به لرستان باز نگشتند. اکنون نوادگان محمودرضا چگنی در شهرستان فراشبند روستای قنات باغ زندگی میکنند و خود را اصالتا از طایفه بداق چگنی میدانند. نام‌ فامیلی عده ای از آنان بنام امیری است، که از روی نام جدشان برگرفته است. سنگ قبر برادر محمودرضا بنام علیرضا درحال حاضر در قبرستان امامزاده حیات الغیب ویسیان که در سنه ۱۲۲۴ فوت شده وجود دارد که توسط یکی از نوادگان بازسازی و سنگ قبر قدیمی همانجا قرار دارد. سنگ مزار مرحوم مغفور کدخدا علیرضا (متوفی به سال ۱۲۲۴ ه.ق یعنی ۲۱۹ سال قبل) فرزند ولی، فرزند نجف، فرزند صیدوالی خان، فرزند مرادخان ، فرزند رحیم خان، فرزند بهروزخان، فرزند علیمردان خان، فرزند حسنعلی سلطان، فرزند بوداق خان چگنی امیرالامرای دولت صفوی


  • مرشد خان چگنی و کریم‌خان زند

    اصل و نسب《مرشدخان چگنی》از سرداران دلیر لُرستان: بیش از چهارصدسال قبل شخصی به نام احمدبگ از سرداران شاهوردیخان اتابک با منقرض شدن سلسله اتابکان و روی کار آمدن والیان لُرفیلی، از منطقه پشتکوه به سمت منطقه چگنی مهاجرت مینماید. با رئيس طایفه میرزاوند چگنی آشنا میشود. پس از گفتگو و شناسایی نام برده شهامت و دلیری آن سردار مورد توجه وی قرار گرفته و سرانجام پاکدامنی و خصوصیات بارزی که در یک سردار مشاهده میشود در وجود او یافته بیش از اندازه و سخت شیفته او میگردد. یکی از دختران پسرش را به عقد وی درآورده و همان جا ماندگار میشود. در قبال رشادت و دلاور مردی که احمدبگ در جنگ معروف با عثمانی (رومیان) در منطقه (رومشکان) از خود نشان می‌دهد، حاکمان وقت قسمت اعظمی از اراضی آبی و دیم منطقه چگنی را به مالکیت وی در می‌آورند، در واقع سراب نایِ کَش را مقر اولیه خود انتخاب می‌نماید. سپس از همسر خود صاحب نُه فرزند ذکور و نامی میشود. هر کدام از پسرانش با گذشت زمان تیره ای را به وجود آوردند، احمدبگ یکی از پسران لایق و رشید خود به نام حاتم بیگ را به دامادی یکی از والیان پشتکوه که در آن عصر در سراب چنگایی بوده در می‌آورد، از آن دختر فرزندانی رشید و شجاع از آن جمله《سام خان چگنی》متولد می‌شود. او سلحشوری و دلاوری‌های زیادی از خود به جای گذاشته که هنوز بعد از سالیان متمادی زبانزد خاص و عام مردم چگنی میباشد. بعداز کشته شدن نادرشاه افشار و هرج ومرج در ایران و به دنبال آن شکست کریم‌خان زند از رقبا، در یکی از آن جنگها《کریم‌خان زند》به لُرستان آمده و پس از تجهیز قوا در لرستان، گروهی از سران و بزرگان چگنی همراه با خانواده هایشان را با خود به خطه فارس میبرد. سلحشوری شیرمردان چگنی خصوصاً سردار بزرگ و رشید《سام خان چگنی》مورد علاقه خاص کریم‌خان قرار گرفته و او را به حاکمیت قسمتی از سرزمین فارس منصوب می‌نماید. در طول حکومت ۲۹ ساله کریم‌خان زند، مسئوليت وی همچنان محفوظ بوده و در همان زمان دختری از ایل قشقایی به نام پری را به عقد سام خان چگنی در می‌آورد. شیرازیهای مقیم چگنی ساکن در منطقه چنار حاتموندها از نسل آن دختر می‌باشند. بعد از مرگ کریم خان زند، سام خان همراه با تعدادی از افراد چگنی به لُرستان و زادگاه خود باز میگردند. گروهی دیگر در همانجا (شیراز) ماندگار میشوند. فرزند ارشد وی به نام حاتم خان چگنی از سرداران نامدار، شجاع، جنگجو و فاتح لشگر لُرستان بوده است. در جنگی که به سال ۱۱۶۶ بین کریم‌خان و آزادخان افغان اتفاق می افتد ، حاتم خان به میدان رفته و پیروزی هایی را برای (خان زند) کسب نموده، در آن جنگ مصدوم می‌گردد. تا پایان عمر آثار زخم بر گونه های وی مشاهده گردیده است. مرشیدخان چگنی فرزند آقارضا خان، فرزند حاتم خان، فرزند سام خان، فرزند حاتم بیگ، فرزند احمدبگ بزرگ چگنی از سران لرستان بود. منطقه مابین کوه یافته و سفیدکوه به نام هرور جزو املاک پدری و حوزه مالکیت او، محل عبور عشایر کوچ رو بوده است. در این گذر دامهای ایلیاتی ها به کشتزارها، مزارع و مراتع رعایا خساراتی وارد میگردید. مرشدخان برخلاف بعضی از حکام و خوانین سایر مناطق کشور که از انسان و حتی سگهای ایلات و عشایر و ریش بلند افراد، مالیات دریافت میداشتند، ایشان ناچاراً فقط از احشام مربوطه مالیاتی اندک به عنوان جبران مافات وارد شده به کشتزارهایی که در مسیر عبور گله ها، رمه ها و کاروانهای کوچرو بوده در تنگ معروف هرور که گذرگاه ایلات و عشایر کوچ رو بود دریافت میداشتند. این تنگ را حدود یک کیلومتر دیوار چینی نموده، دروازه ای جهت عبور و شمارش گله ها و رمه ها درنظر گرفته است. باتوجه به موقعیت و محدوده جغرافیایی چگنی قدیم شامل نواحی: فلاوند - ویسیان - سرفراش - شندول - باغله - هییو - تنگ تیر و تونل معمولان تا سرخ دم کوهدشت بوده است، لذا مالیات نواحی مالیات نواحی ذکر شده جزو قلمرو حکمرانی مرشدخان محسوب میشده است وقتی مرشدخان جهت دریافت مالیات متعلقه به این نواحی عزیمت مینماید ، گرفتار توطئه دیگر رقبای خود قرار گرفته و کشته میشود. بعد از او برادرانش به نامهای ابوالفتح خان (الفت)، رحیم خان و پسرعموهایش علیمرادخان و محمودخان و ملک خان جانشین وی میگردند. شعرا و گویندگان و نوازندگان آن عصر و زمان اشعاری در وصف مرشدخان بیان نموده اند. ترانه《مرشدخانی》گاهاً با نوای سوزناک ولی اغلب در مقام دوپا و در مجالس شادی خوانده میشود. هنرمندان بسیاری در لرستان تصنیف مرشدخانی (بمیرم سیت) را به اجرا درآورده اند.


  • تراب‌خان چگنی

    تراب خان چگنی حاکم نهاوند در دوران افشاریه و زندیه و از سرداران صفویه، نادرشاه افشار و کریم‌خان زند بود. تراب خان چگنی در (قرن دهم و یازدهم هجری) از افراد ایل بزرگ چگنی است که در دوران شاه عباس صفوی به خراسان تبعید شده بودند. از ایل چگنی در دوران صفویه سرداران بزرگی برخاسته است، تراب خان چگنی در دوران نادرشاه افشار، حاکم نهاوند بود، یکبار نیز به کریم‌خان زند پیوست او بعدها به دو علت کشته شد، نخست به تحریک زکی خان زند که به‌علت حسادت نسبت به تراب خان، معتقد بود در فکر شورش و قیام است و دوم به‌وسیله حاج طالب خان، ریش سفید حرمسرای وکیل با بعضی از جواری ارتباط پیدا کرده بود. خواهر محمد حسین خان که زن کریم‌خان بود ماوقع را گزارش داد، وکیل خودش بررسی کرد و کشیک داد، وقتی که حقیقت معلوم شد، تراب خان را کور کرد و کنیزان و حاج طالب را به قتل رساند. کریم‌خان یک روز بعد از این واقعه در سال ۱۱۷۷ هجری، تراب خان و همکارش را که میرزا عقیل نام داشت و در مقام وزارت اعلی بود به قتل رساند. کریم‌خان زند، ترجمه؛ علی‌محمد ساکی، صفحه ۹۶. اعتمادالسلطنه در صفحه ۱۱۶۵ در مورد قتل تراب‌خان چگنی توسط کریم‌خان زند می‌گوید: استقرار كريم خان در اصفهان اين احتمال را در پی داشت كه هويت مستقل سياسی خان زند دچار خدشه جدی شود. در پيوند با همين نگرش، حضور بخش قابل توجهی از بازماندگان اشرافيت سياسی و ديوانسالاران و حتی عناصر مذهبی قدرتمند عصر صفوی در اصفهان ميتوانست روند تصميمات استقلال جويانۀ كريمخان را با موانع جدی روبرو کند. شاید بتوان قتل چند نفر از دیوانسالاران دوره صفویه در سال ۱۱۷۶ قمری یعنی تراب‌خان چگنی و میرزا عقیل دبیر و مستوفی اصفهان را در ارتباط با این موضوع دانست. با توجه به این گفته احتمالاً علت اصلی قتل تراب‌خان چگنی به دستور کریم‌خان زند، سوءظن و ترس از دیوانسالاری و قدرت سیاسی تراب خان بوده است. نامی اصفهانی این واقعه را بدین صورت گزارش کرده: تراب‌خان چگنی مردی بود عاقل فرزانه، خداوند رفتار عاقلانه... روزی مورد قهر و غضب قیامت لهب گردیده به حکم حضرت ظل الاهل به قتل رسید. این واقعه به قدری عجیب تلقی میشده که وی نیز نتوانسته علتی را برای این کار ذکر کند. غفاری کاشانی نیز در روایت خود، یکی از گناهان و خطاهای ابو تراب‌خان را چنین بیان کرده‌است: در رتق و فتق مهام ملکی و مملکتی، اعتبار تمام یافته بود! بنابراین اعتبار و نفوذ این دیوانسالاران صفویه دستکم یکی از دلایل تصمیم کریم‌خان، مبنی بر کنار گذاشتن آنها از صحنه فعالیت سیاسی آن روزگار بوده است. دکتر عبدالحسین نوایی درکتاب《کریم‌خان زند》صفحه ۲۲۷، می‌نویسد: کریم‌خان را در قتل تراب‌خان چگنی نمی‌توانیم بی‌گناه بدانیم!!! این تراب‌خان چگنی مردی فرزانه و صاحب رفتاری عاقلانه بوده و در سلک فداییان دولت کریم‌خانی و از مقربان وی بوده‌است. به‌طوری‌که بعد از شورش زکی خان زند، شغل خطیر کشیک و حراست نفس نفیس بدو سپرده شد و به‌عبارت ساده‌تر ریاست جانداران و مستحفظان مخصوص را به‌ عهده گرفته ‌بود. اما یک روز کریم‌خان بی مقدمه به قتل وی فرمان داد و همراه او میرزا عقیل اصفهانی از مستوفیان عظام و چند نفر از دیوانسالاران دیگر نیز به قتل رسیدند!!! قتل این چند نفر به قدری بی مقدمه و بدون دلیل صورت گرفت که مورخ رسمی زندیه، میرزا صادق نامی می‌نویسد: گناه حقیقی و تقصیر واقعی ایشان بر اخلاص کیشان مشخص نشد!!! و سپس برای توجیه اضافه می‌کند: معلوم است که ضمیر منیر سلاطین آیینه‌ای از حقیقت و گنجینه‌ی اسرار احکام قضاست. امری که از ایشان صدور نماید خالی از سبب و عاری از کلیه‌ی علت نخواهد بود! اگر حقیقت بر دیگران مستور ماند و کسی ادراک موجبات لطف و غضب ایشان را عالم نمی‌تواند بود. زیرا که رازهای سلاطین از ملزومات امور جهانداری است!!! عبدالله متولی (استاد تاریخ دانشگاه اراک) در مجله تاریخ ایران، شماره ۶۵، تابستان ۸۹، صفحه ۱۲۲، می‌نویسد: استقرار کریم‌خان زند در اصفهان این احتمال را در پی داشت که هویت مستقل سیاسی خان زند دچار خدشه جدی شود. در پیوند با همین نگرش حضور بخش قابل توجهی از بازماندگان اشرافیت سیاسی و دیوان سالاران و حتی عناصر مذهبی قدرتمند عصر صفویه در اصفهان می‌توانست روند تصمیمات استقلال جویانه کریم‌خان را با موانع جدی روبرو کند شاید بتوان قتل چند نفر از دیوان سالاران دوره صفویه توسط کریم‌خان در سال ۱۱۷۶ قمری یعنی:《تراب خان چگنی》،《میرزا عقیل دبیر》و《مستوفی اصفهان》را در ارتباط با این موضوع دانست. (تاریخ منتظم ناصری، اعتمادالسلطنه، ص ۱۱۶۵) کریم‌خان با انتخاب شیراز به‌عنوان پایتخت در پی فاصله گرفتن از هویت صفویه و ایجاد یک هویت مستقل بود.


  • منوچهر عیسوند

    میرزا صادق میگوید که هم از اول کریم خان در مکانت و مکنت با علی مردان خان (علیمراد خان) مساوات داشت و در وقتی که مقرر شد که خواهرزاده شاه سلطان حسین را که طفلی هشت نه ساله بود به سلطنت بردارند، پیمان بر ان رفت که یکی وزیر کشور باشد و دیگری امیر لشکر، اما از روی اسناد دیگر چنین معلوم میشود که کریم خان خود را کفو (همتا) علی مردان خان نمی دانست و حقیقت دلیل هم هست بر اینکه بگوییم که امید او این بود که چون خان بختیاری پیر بود و فرزندی نداشت بعد از فوتش قائم مقام او شود . الغرض در وقتی که اصفهان مسکن عساکر زند و بختیاری بود مردم شهر به چند فرقه تقسیم شده و فرقه طالب سلطنت شخصی بودند، اما بیشتر میل به سلطنت علی مردان خان داشتند تا بالاخره به حکومت تازه راضی شدند. در ابتدا لشکر علیمردان خان قدری بی اعتدالی کردند اما خونریزی نشد، علی مردان خان هرچند مزاجی سخت و قوی داشت اما در سلطنت خود با مردم به عدل و انصاف سلوک مینمود. «به نقل از کتاب تاریخ بختیاری»


  • رابطه کُردها با زندیه

    تجربه نشان داده نخبگان اقوام نو پدید یا ناحیه‌گرایان سیاسی که ریشه های تاریخی و اشتراکات لازم برای آفرینش ملت نداشته‌اند ناگزیر به جعل تاریخ و تحریف بسیاری از واقعیات فرهنگی و تاریخی روی آورده‌اند و به آفرینش قهرمان‌های ملی پرداخته‌اند؛ نخبگان و روشنفکران کُرد هم در جهت ساخت سابقه سیاسی برای کُردها ناگزیر به خلق قهرمان ملّی شده‌اند. پانکُردها صلاح‌الدین ایوبی را قهرمان ملّی معرفی می‌کنند اما نمی‌گویند که بیشتر سپاهش ترک بودند یا او بیشتر دلبستگی به اسلام داشت و هیچ‌گاه آنگونه که در تحلیل نخبگان معاصر کُرد بازتاب یافته خود را کُرد ندانسته است. نمونه دیگر کریم‌خان زند است که کُردها او را قهرمان ملّت کرد می‌نامند!!! شگفتا که سلسله زندیه را قاجارها که مورد پشتیبانی دو ایل بزرگ کُرد یعنی اردلان و مکری بودند، نابود کردند. (مجتبی مقصودی، همگونی جمعیتی و توسعه ملّی درایران، صفحه ۱۴۲) عبدالحسین نوایی، درکتاب کریم‌خان زند، ص ۲۸، می‌نویسد: حسن علی‌خان والی اردلان که بر سراسر منطقه کُردستان حکومت داشت به جنگ کریم‌خان زند آمد. تعداد سپاه والی کُردستان ۲۰ هزار تن متشکل از قزلباش و کُرد و افغان بود و در همدان فرود آمد. کریم‌خان که همراهانش را مقابل دشمن ناچیز دید دست به جنگ قزاقی زد. شبانه به سپاه والی کُردستان حمله می بُرد و روزها در کوهستان پنهان میشد و تا ۴۵ روز اینکار ادامه داشت تا والی کردستان خبر هجوم سلیمان پاشای عثمانی به سنندج را شنید و کریم‌خان را رها کرد. کریم‌خان که از اصفهان خارج شده بود نتوانست کرمانشاه را بگیرد ولی کُردستان را لُرها ویران کردند. (کریم‌خان زند، عبدالحسین نوایی، ص ۳۳) ملامحمد شریف قاضی درکتاب «زبده التواریخ سنندجی» ص ۵۶، می‌نویسد: در سال ۱۱۶۳ قمری، حسن علی خان والی کُردستان از سلیم پاشای بابان، شکست خورد. کریم‌خان زند برای گرفتن انتقام از کُردها به سنندج حمله کرد. بسیاری از اهالی شهر از ترس لشکر زند به مناطق اطراف گریختند. حسن علی خان، مُلا مصطفی شیخ‌الاسلام را برای وساطت نزد کریم‌خان فرستاد اما کریم‌خان با رد پیشنهاد خان اردلان وارد سنندج شد و با ویران کردن شهر به چپاول اهالی پرداخت. دکتر ایرج افشار درکتاب «پژوهش در نام شهرهای ایران» صفحه ۴۱۲ می‌نویسد: سنندج شهری جدید است که دوره صفویه ساخته شد و کریم‌خان زند در ۱۱۶۴ هجری، سنندج را ویران کرد! اگر کریم‌خان، کُرد بود پس چرا سنندج مرکز والی کُردستان را ویران کرد؟ کُردستان اطاعت کریم‌خان را گردن نهاد ولی قلعه کرمانشاه که با پشت گرمی انبار مهمات نادرشاه، نمی‌خواستند به کریم‌ بیک راهزن سابق گردن نهند. کریم‌خان از طوایف کلهر و زنگنه برای تسخیر قلعه کرمانشاه کمک خواست ولی بعد از ۱۴ ماه محاصره دچار شکست شدند. سران مدافع قلعه یکی «عبدالعلی خان عرب میش مست» بود و دیگری «میرزا محمدتقی گلستانه» و تا آنجاکه توانستند مقاومت کردند. حاج میرزا حسن فسایی در فارسنامه ناصری، جلد ۱، ص ۵۹۶، می‌نویسد:《هادی خان لَشنی》از بزرگان شهر شیراز مخفیانه با کریم‌خان برای تصرف شهر توطئه چید و ۱۳ صفر ۱۱۷۰ قمری شیراز بدون جنگ تصرف و صالح خان بیات و《الله وردی خان زنگنه》توسط کریم‌خان زند کشته شد! دکتر رضاشعبانی در تاریخ تحولات ایران در دوره افشار و زندیه، ص ۱۶۷، می‌نویسد: خسروخان والی کُردستان از مخالفان زندیه و جعفرخان زند بود که با اتفاق الله قلی خان کرمانشاهی هر دو آماده چنگ با جعفرخان زند بودند. جعفرخان زند برای سرکوبی والی کُردستان بدانجا لشکرکشی کرد اما آخرالامر با شکست فاحشی به شیراز بازگشت! (رستم التواریخ، ص ۴۵۰) دکتر رضاشعبانی در تاریخ زندیه، ص ۱۷۶، می‌نویسد: لطفعلی خان زند سال ۱۲۰۶ در جنگ شهرک در ۱۴ فرسنگی شیراز به سپاه آغامحمدخان قاجار شبیخون زد و درست در لحظاتی که میرفت همه‌چیز به نفع لطفعلی خان زند تمام شود او فریب میرزا فتح الله اردلانی کُرد را خورد و دستور توقف جنگ را صادر کرد ولی با روشن شدن صبح، خیانت فتح الله اردلانی کُرد آشکار شد و لطفعلی خان به ناچار به کرمان گریخت.


  • رابطه کریم‌خان زند با بختیاری‌ها

    محمدعلی کشاورز درکتاب《عقاب کُمازان》ص ۶۸، می‌نویسد: کریم‌خان روی خود را به جانب خوانین بختیاری و زند نمود و گفت: همه می‌دانند بختیاری‌ها از نجیب ترین و قدرتمندترین خاندان های لُر هستند و بر دیگر لُرها ریاست داشته و حکومت می‌کرده‌اند و ما زندها از تیره‌های کوچک زیردست آنها بودیم خوب بخاطر دارم پدرم (ایناق) در ایام کودکی ام نقل میکرد که سینه به سینه شنیده‌ام تا وقتیکه لُر بزرگ و لُر کوچک باهم رقابت نداشتند و تا هنگامیکه در لُر بزرگ تعصب و اختلاف بین هفت لنگ و چهارلنگ به‌وجود نیامده بود لُرها نیرومندترین قوم ایران بودند و به همین جهت تاخت و تازهای تاتار و مغول کمتر گزندی به قلمرو لُرها وارد نساخت و اغلب همین نیروی لُر، مملکت را از خطرات، نجات بخش بوده‌است. ولی بدبختانه رقابت میان ایلات لُر، سبب شد دسته‌های کوچک (منظور قاجار و افغان) که اتحاد و صمیمیت داشتند، قلت جمعیت را با کثرت وحدت، جبران نموده و سرزمین قوم بزرگ لُر را زیر اراده خود قرار دهند و لُرها با تحریک، برای آنکه خودشان بر خودشان حکومت نکرده باشند و زیر بار یکدیگر نروند از فرمانروایی غیر، تمکین می‌کردند. اکنون مملکت درحالی‌است که اگر وحدت و هماهنگی وجود نداشته باشد چیزی نخواهد گذشت که موضوعی برای تقدم خان بر کلانتر یا تُشمال بر کدخدا باقی نخواهد ماند و کشوری نمی‌ماند تا اختلاف قاجار و لُرها و لُربزرگ و لُرکوچک و چهارلنگ و هفت لنگ با دیگران وجود خارجی پیدا کند. ما که فردا می‌خواهیم اصفهان را تسخیر کنیم نباید تصور شود که به جنگ ابوالفتح خان هفت لنگ (بیگلربیگی اصفهان) می رویم! بلکه هدف ما اعمال قدرت، عزم راسخ و یکدل کردن است و اگر خان هفت لنگ با ما همراه شد یقین دارم خان عالی جاه (اشاره به علیمردان خان چهارلنگ) موافقت خواهد فرمود که ابوالفتح همچنان به حکومت اصفهان باقی بماند و به مقصود ما کمک کند. کریم‌خان توانست از علیمردان خان سالخورده که هیچ فرزندی هم نداشت دلجویی کند و فرماندهی کل را به عهده علیمردان که پیری سالخورده بود گذاشت و به طرف اصفهان رفتند. حاج باباخان بختیاری و صادق خان زند با ۴۰۰ سوار بختیاری و زند مسئول جلوگیری از تجاوز اردو به مردم بین راه بودند و دستور دادند هرکس حتی یک تخم مرغ تجاوز کند نصف گوشش را ببرند. مرعشی نجفی در《مجمع التواریخ》 ص ۱۵، می‌نویسد: زمانیکه کریم‌خان با آزادخان افغان جنگید و شکست خورد و خانواده‌اش از جمله مادرش به اسارت درآمد، کریم‌خان به کوه‌های بختیاری عقب‌نشینی کرد و اگر همراهی طوایف کوه نشین بختیاری نبود موجبات پیروزی کریم‌خان بر آزادخان افغان فراهم نمیشد. دکتر مصطفی تقوی، در مجله《پژوهش‌های تاریخی》ص ۴۵، می‌نویسد: کریم‌خان زند، میرزا طاهر اصفهانی که بختیاری‌الاصل بود و مردی مجرب و آشنا به مسائل نظامی بود را به‌عنوان مشاور خود منصوب کرد. سردار اسعد در《تاریخ بختیاری》ص ۴۸۱، می‌نویسد: از لشکر ۴۵ هزارنفری کریم‌خان حدود ۲۸ هزار نفر (۶۲ درصد) آن را لُران تشکیل می‌دادند. جواد صفی نژاد در《لُرهای ایران》ص ۹۸، می‌نویسد: ابدال خان بختیاری هفت لنگ از فرماندهان کریم‌خان زند بود و دو بار با بختیاری‌ها علیه آغامحمدخان قاجار جنگید، دفعه اول که چهارلنگ و هفت لنگ ها متحد شده بودند شکست سختی به آغامحمدخان قاجار دادند ولی دفعه دوم بخاطر تفرقه‌ای که بین آنها انداختند، آغامحمدخان پیروز گردید. در این جنگ یکی از خان های چهارلنگ بختیاری که از هواداران کریم‌خان زند بود به دست سپاه آغامحمدخان قاجار اسیر گردید، پس از آنکه او را نزد آغامحمدخان بردند به او فحاشی نمود و گفت: قدرت خدای راست که مثل من مردی را در برابر چون تو عجوزه ای دست بسته به پای داشته‌است! آغامحمدخان از این حرف برآشفت و دستور داد او را پاره‌پاره کردند (اوژن بختیاری، سرهنگ ابوالفتح، ص ۳۲) کریم‌خان از خبر کشته شدن ابوالفتح بختیاری ناراحت شد و به احترام او اسم پسر بزرگش را ابوالفتح گذاشت. میرزا صادق نامی اصفهانی در تاریخ گیتی گشا می‌گوید: از ابتدا کریم‌خان در مکانت و مکنت با علیمردان خان مساوات داشت و در وقتیکه مقرر شد که خواهرزاده شاه سلطان حسین را که طفلی هشت ساله بود به سلطنت بردارند، پیمان برآن رفت که یکی وزیر کشور باشد و دیگری امیر لشکر، اما از روی اسناد دیگر چنین معلوم می‌شود که کریم‌خان خود را کفو (همتا) علیمردان خان نمی‌دانست امید او این بود که چون خان بختیاری پیر بود و فرزندی نداشت بعد از فوتش، قائم‌مقام شود. الغرض در وقتیکه اصفهان مسکن عساکر زند و بختیاری بود مردم شهر به چند فرقه تقسیم شده و فرقه طالب سلطنت شخصی بودند، اما بیشتر میل به سلطنت علیمردان خان داشتند تا بالاخره به حکومت تازه راضی شدند. در ابتدا لشکر علیمردان خان قدری بی اعتدالی کرد اما خونریزی نشد، علیمردان خان هرچند مزاجی سخت و قوی داشت اما در سلطنت خود با مردم به عدل و انصاف سلوک مینمود. (به نقل از تاریخ بختیاری) کریم‌خان با ۲۰۰ سوار در قصبه خشت (منطقه‌ای در ۴۵ کیلومتری جنوب کازرون که زبان مردمش لُری است) توقف نمود و عبدعلی دشتستانی با ۴ هزار از مردم دشتستان بوشهر و تفنگچیان کازرونی به او پیوستند و آزادخان افغان را در خشت شکست دادند. (کریم‌خان، نوایی، ص ۵۷) بختیاری‌ها برای فتح آذربایجان در سال ۱۱۷۵ قمری به کمک کریم‌خان زند آمدند و فتحعلی خان افشار را شکست دادند. (تاریخ‌گیتی گشا، ص ۴۷) زمان جنگ با عثمانی و فتح بصره، توپخانه عثمانی و کشتی‌های توپدار انگلیس، سپاه ایران را می‌کوبید و ساخت پل بر روی اروند (شط العرب) را غیرممکن ساخته ‌بود. صادق خان زند، دو هزار نفر از «لُرهای بختیاری» که با شنا آشنا بودند از شط گذشتند و در ساحل مقابل مستقر شدند و در ظرف ۱۸ روز ساخت پل را تمام کردند و صبح ۶ صفر سال ۱۱۸۹ قمری، سپاه ایران از شط گذشتند و دو روز بعد بصره را درمیان گرفتند. (کریم‌خان زند، حسین نوایی، ص ۱۱۴)


  • دوره ۲۹ ساله زندیه

    دوره ۲۹ ساله زندیه در همان فرمانروایی کریم‌خان زند خلاصه میشود و بعد از مرگش حکومت زندیه دیگر ثبات ندارد و هرچند روز یکبار، یکی شاه میشد مثل جعفرخان زند که هرچند صباحی یکی از آنها شاه میشد و اگر این وضع ادامه میافت تجزیه ایران توسط روس و انگلیس و عثمانی دور از انتظار نبود. اگر آدم لایقی در حاکمیت زندیه بود قاجاریه آنقدر به راحتی کل ایران را به تصرف در نمیآوردند. مگر می‌شود قومی مثل قاجار، که اصلاً ایرانی نیست کشور به این بزرگی را بدست بگیرند؟ حتماً حاکمان دوره زندیه بد عمل کردند که مردم جز در کرمان مقاومت نکردند حتی پایتخت زندیه شیراز هم از لطفعلی خان دفاع نمی‌کند و دروازه شهر را به روی او می‌بندند حتی قشون آنها فرار می‌کنند. در تمام جنگهایی که مانند جنگهای ایذایی سد راه آغامحمدخان قاجار می‌شوند دائماً شکست می‌خورند و به جای قبلی بازمیگردند. چطور حکومتی که ارتش و قشونی دارد در مقابل گروهی که مثل راهزنان تشکیل شده چنین ناتوان است، در مقابل آغامحمدخان قجر که اعضای ایل و فامیلش را جمع کرد، هرچه پیشروی کرد با مقاومتی روبرو نشد، شهرها را گرفت چیزی نشد، دولت زندیه سقوط کرد و خودش شاه شد. خود آغامحمدخان هم تصور نمیکرد اینطور شاه مملکتی مثل ایران شود. در واقع رؤسای زند از ذهنیت طایفه‌ای و ایلیاتی به ملی گذر نکردند و نتوانستند شالوده حکومتی فراگیر را پی ریزی کنند.


  • کتاب مختارالدوله

    معرفی کتاب《مختار الدوله؛ زندگی و زمانه علیمردان خان بختیاری نایب السلطنه》: در تاریخ بختیاری، علیمردان خان بختیاری، یگانه کسی است که توانست به بالاترین منصب سیاسی یعنی《نیابت سلطنت》دست پیدا کند. 2 سال نایب السلطنه شاه اسماعیل سوم و حدود هفت ماه نایب السلطنه شاه سلطان حسین دوم بود. او در میان بزرگان ایران سرآمد و مورد احترام بود. او را باید پادشاه تراش و تاج بخش نیز نامید؛ زیرا دو تن بااراده و نظر وی به مقام سلطنت رسیدند. در دوره اول نیابت سلطنت، وی قدرتمندترین و بانفوذترین فرد در صحنه سیاست کشور ایران بود. هیچکاری بی اذن و اجازه وی انجام نمی گرفت. اگر برخی اختلافها و اشتباهات هرگز رخ نمیداد شاید سرنوشت او و خاندانش به گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد و گستره قدرت و نفوذش افزونتر و طولانی تر میشد. علیمردان خان به‌طور قطع از سال ۱۱۴۴ ه.ق. در قشون نادر سمت فرماندهی داشت. سر خیل ایل چهارلنگ، چنان کاردان، رشید و دلاور بود که خیلی زود توجه نادر را جلب کرد، در ردیف فرماندهان ارشد ارتش نادر درآمد و همواره ملازم نادرشاه بود. در فتح قندهار، تسخیر هندوستان و در جنگهای آسیای میانه و قفقاز، فرمانده بود و چنان درخشان و نمایان جنگید که نادر لب به ستایش و تشویق وی گشود و پاداشهای فراوان بخشید. پس از کشته شدن نادر، فرصت پیدا کرد به تاخت رهسپار زادگاهش گردد. او که سری پر شور داشت در کنار دروازههای اصفهان، اراده کرد، آنچه اندرون دلش پرورانده بود، آشکار سازد و لشکر و سپاه آراسته کرد. وی در دورانی سر برآورد که آشوب و کشمکش در کشور فراگیر بود، هر کس بنیه و توانی داشت، دسته و لشکری تدارک دیده، بر ناحیه‌ای فرمان میراند و جنگ و ناامنی همه جا سایه گسترانید. او را باید مصداق و نماینده جریان صفویگری، پس از برافتادن نادر شمرد. به نام احیای دولت صفوی و نجات کشور ایران، نواده شاه سلطان حسین صفوی را به شاهی نشاند و شکل‌گیری سازمان قدرت خود را آسان و تسهیل کرد. با اینکه در دوران انتقال قدرت از افشاریه به زندیه به مدت 8 سال، علیمردان خان بختیاری، شخصیتی طراز اول در طوفان سیاسی و کشمکشهای پر دامنه آن روزگار بود؛ اما هنوز کتاب مستقلی که توانسته باشد فعالیتها و تحرکات سیاسی و نظامی او را نمایان سازد، به نگارش درنیامده است. و شناخت ما در این باره بسیار محدود است. کتاب《مختار الدوله، شرح زندگی و زمانه علیمردان خان نایب السلطنه》می‌تواند پاسخی روشن و مستدل به زوایای پیدا و پنهان هشت سال فعالیتهای گوناگون وی باشد و چرایی و چگونگی این جد و جهد و علل و عوامل فراز و فرود را بازبینی و تحلیل کرده و گوشه ای از تاریخ ملی و محلی مورد کنکاش قرار گرفته است. کتاب مختارالدوله: زندگی و زمانه علیمردان خان بختیاری، نوشته پژوهشگر گرامی جناب آقای مصطفی علیزاده، در قطع وزیری و در ۳۸۷ صفحه و ۹ فصل به چاپ رسیده است. این کتاب شرحی نسبتاً کامل با نگاهی نو به رویدادهای تاریخی از سال ۱۱۳۵ تا ۱۱۶۸ ه.ق می‌باشد. برجسته ترین مباحثی که کتاب به آن پرداخته است، عبارت اند از: ۱) زندگینامه، کارها، لشکرکشیها، نیابت سلطنت و سرانجام علیمردان خان بختیاری / ۲) جنگهای بختیاری‌ها با افغانها / ۳) حماسه آفرینی بختیاری‌ها در فتح قندهار، جنگ کرنال و جنگ با عثمانیها / ۴) نبرد علیمراد خان با نادرشاه / ۵) معرفی علیمردان خان فیلی والی لُرستان، ابوالفتح خان بختیاری و علی صالح خان بختیاری. بختیاری‌ها در درازای زمان نقش های کلیدی و مؤثری در عرصه‌های سیاسی_اجتماعی ملّی ایفا نموده اند و تاریخ لُرها به‌ویژه بختیاری‌ها را مردمانی میهن پرست و ایران خواه معرفی کرده است. اهل تحقیق میدانند که سرزمین بختیاری از دوران باستان تا عصر کنونی همواره محل بسیاری از اتفاقات مهم در تاریخ بوده و هست و پرداخت به تمام این زوایای تاریخی احتیاج به یاری تمام پژوهندگان علاقه مند دارد.


  • علیمردان خان زند

    دکتر ابراهیم باستانی پاریزی درکتاب《شاهنامه آخرش خوش است》ص ۴۹۳، می‌نویسد: علیمردان خان زند روزی در اصفهان، میرزا محمد صادق نامی اصفهانی را طلبیده، به عتاب گفت: تو کریم‌خان زند را به چه سبب از نسل کیان نوشته‌ای؟ کیان کجا و ایناق دزد کجا؟ ما فرقه زند، از اذله ایران و خر دزدانیم. همان ساعت، تاریخ زندیه را ازو خواسته، و در لگن شسته، حکم نمود که آب او را بخورد ِ او داده باشند! چنانکه گفته بود به عمل آوردند. در هنگامیکه محمدجعفرخان زند (پدر لطفعلی خان) بر مسند حکومت زندیه نشست، میرزا صادق نامی را طلبیده تاریخ زندیه را خواست، او مذکور کرد که مسوّده های او موجودند، فراهم کرده، بعد از یک هفته، تاریخ زندیه را نزد جعفرخان زند آورده بسیار تحسین و آفرین یافت، و جعفرخان، مبلغ پانصد تومان عراق به انعام داد (رضا ناروند، مجله ارمغان، ص ۲۱۲)


  • خیانت زکی خان به برادرش کریم‌خان

    خیانت زَکی خان زند به برادرش کریم‌خان زند، طبق کتاب، گزارش کارملیتها از ایران، صفحه ۱۰۷. متاسفانه چند مدتی است که پیج های مجهول الهویه با پخش کردن متنهای به اصطلاح تاریخی بین ایلات لُر تفرقه افکنی میکنند تا از آب گل آلود ماهی بگیرند، این افراد مجهول الحال مدعی هستند که علیمردان خان بختیاری‌ سردار نادرشاه افشار به کریم‌خان زند خیانت کرده‌ و کریم‌خان مجبور شده او را سرکوب کند در صورتیکه بختیاری‌ها خود جزیی از سپاه کریم‌خان بوده‌اند که در فتوحات حکومت زند شرکت داشته‌اند. این افراد مجهول الهویه قضایای علیمردان خان بختیاری چهارلنگ را سند خود عنوان میکنند با اینکه میدانیم علیمردان خان چهارلنگ بختیاری و ابوالفتح خان هفت لنگ بختیاری و کریم‌خان زند پیمان اتحاد سه جانبه‌ای منعقد نمودند تا ایران را از هرج و مرج نجات دهند. علل جنگ کریم‌خان زند با علیمردان خان بختیاری چهارلنگ:‌‌‌ ۱) کور کردن حاکم اصفهان ابوالفتح خان بختیاری.‌‌‌ ۲) برهم زدن پیمان سه جانبه. ۳) شاه کردن اسماعیل سوم صفوی. علیمردان خان بختیاری چهارلنگ که نایب السلطنه شاه اسماعیل سوم صفوی بود، شاه کوچک برایش آلت دستی بیش نبود به آن دلیل که علیمردان خان بختیاری خود را لایق شاه بودن میدانست، سپس کریم‌خان زند بر آن شد تا با علیمردان خان بختیاری چهارلنگ مبارزه کند که با جنگهای پی در پی خود را فرسوده کردند و آخرسر علیمردان خان که برای ملاقات آمده بود توسط محمدخان زند (بی کله) کشته شد. در گذر زمان همیشه برادر کشی وجود داشته است مثلاً کریم‌خان زند بر اثر عصبانیت چشمان شیخ علیخان زند، پسر عمو و شوهر خواهر خود را با دستانش در می‌آورد! یا زکی خان زند بجای خاک کردن جنازه کریم‌خان که برادرش بود همان روز 16 شاهزاده زند را کشت و 4 روز جنازه کریم‌خان روی زمین بود! ولی متاسفانه این قضایا کاری کرده تا سوءاستفاده گران تاریخ را تحریف کنند، حکومتهای صفوی و عثمانی با آنکه ترک تبار بودند ولی جنگهای بسیاری در طول تاریخ با یکدیگر داشته‌اند، جنگ و برادر کشی یک موضوع جدید نبوده و نیست و در هر قوم و قبیله‌ای وجود داشته است، خیانت و برادرکشی برخی ها نمی‌تواند مردم ریشه دار لُر که دارای یک فرهنگ بسیار عظیم هستند از یکدیگر جدا کند. هــــوشیار بــــاشیم ‌‌



آخرین مقالات