شنبه ۲ شهریور ۱۳۹۸ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

زبان لُری و فرهنگ ملّی

حسین پناهی: من خویش را به «بلوط پیر اصالت» گره زده ام، تاریخ را با تمام لهجه هایش خوانده ام، اما هیچوقت ایلم را از یاد نبرده ام، چرا که «درخت بی ریشه» هیمه ای بیش نیست!

زبان لُری و فرهنگ ملّی

با کمی دقت به نقش زبان در زندگی انسان این حقیقت آشکار میشود که برخورداری از زبان لازمه ماهیت و هویت انسانی است و نمیتوان تصوری از انسان بدون زبان داشت. انسان برای یک لحظه هم نمیتواند فارغ و بی نیاز از زبان باشد. او در همه حال حتی در آن لحظاتی که حرف نمیزند، گوش نمیدهد، نمیخواند، نمینویسد، باز از زبان استفاده میکند. چون تفکر خیال و رویا نیز در چارچوب زبان و به وسیله آن شکل میگیرد. تا جایی که ادعا شده است آدمی واقعیات دنیای پیرامون خود را از دریچه زبان می بیند و نوع نگاه انسان به جهان از طریق زبانش تعیین میشود. زبان به عنوان تجلی گاه ویژگیهای فرهنگی_اجتماعی و تاریخی یک ملت از اهمیت زیادی برخوردار است. تنوع زبانها و گویشها نشانگر تنوع افکار و اندیشه ی انسان است و امری طبیعی محسوب میشود. زبان مادری نخستین هویت اکتسابی و ریشه دارترین جنبه هویت اجتماعی افراد است. ناقض هویت هر قوم، فرآیند مرگ زبان آنها است.

در ناباوری تلخ باید پذیرفت که با فرا رسیدن مرگ زبان و انقراض گویش گویشوران یک قوم، هویت قومی، از میان خواهد رفت. مهمترین عاملی که قومی را با تمام داشته هایش ماندگار میکند، زبان آن قوم است. زبان و گویش به عنوان اصلی ترین عناصر فرهنگی چنان جایگاهی دارند که شناخت انسان، اجتماع و فرهنگ، بدون شناخت و بررسی زبان و گویش غیرممکن است و به همین علت، زبانهایی که از قدمت تاریخی طولانی برخوردارند و فقط گونه ی گفتاری دارند، به دلیل «نداشتن پشتوانه نوشتاری و خط» بیشتر در معرض انقراض اند (مانند زبان لری و برخی زبانهای ایرانی).

گونه های گفتاری این زبانها به سادگی تحت تاثیر زبان رسمی و غالب جامعه و ناهنجاری هایی که از طریق فضاهای مجازی که بر آن تحمیل میشود و یا بی مهری گویشوران نسبت به ترویج و انتقال آن به نسلهای بعدی، تغییر میکند تا جایی که عواملی از این دست گویشوران آن گونه زبانی را با زبان مادری خود بیگانه میکند و دیری نمی پاید که طبیعت آن زبان کلاً از میان خواهد رفت.

در زبان شناسی، مرگ زبان، هنگامی رُخ میدهد که یک زبان یا گویش، به دلایل گوناگون، واپسین گویشور بومی خود را از دست دهد و دیگر کسی باقی نمی ماند تا با آن زبان سخن بگوید. آنگاه که اثری از یک زبان، باقی نماند، هویت قومی هم به فراموشی سپرده میشود و از پهنه روزگار ناپدید میشود. درست است که در گذشته، برخی عواملی مثل تهاجم، جنگ، آوارگی، نسل کشی، بیماری و بلایای طبیعی و...باعث انقراض بسیاری از جمعیتهای جغرافیایی در پهنه گیتی و زبان و فرهنگ قوم یا ملتی شده اند؛ اما امروزه، این علل و عوامل، به تنهایی برای انقراض یا انحطاط فرهنگ و زبان و میراث گذشته کافی نیستند. مرگ زبانها در دنیای امروز مانند بسیاری از بیماریهای مُسری و صعب العلاج، از راههای فرهنگی به پیکر جوامع سرایت میکند و دیگر نیازی به تجهیزات و ابزارهای جنگی روز و یا عوامل طبیعی ندارد. امروزه وجود امکانات پیشرفته و فناوریهای نوین ارتباطی ابزار مفید و ارزشمندی هستند که دنیا را متحول کرده است تا جایی که زندگی بدون این تکنولوژی شاید امکان پذیر نباشد. از سویی وجود همین تکنولوژی در بیشتر جوامع در حال رشد سبب اختلال در زمینه های انسانی، اخلاقی و فرهنگی شده است. استفاده نادرست از این پدیده، بسیاری از سُنتها و فرهنگهای بومی ما را که حاصل هزاره ها تلاش نیاکان ما بوده است به آسانی مورد هجمه قرار داده است و روند انقراض میراثهای چندین هزار ساله ملتها و اقوام را سرعت بخشیده است.

تاریخ واقعی مردمان ایران، تاریخ اقوام و فرهنگهای گوناگونی است که در طول هزاران سال گذشته با همدیگر زیسته اند. جذابیت سرزمین ایران را باید در همین تنوع قومی و فرهنگی و زندگی مسالمت آمیز آنان در کنار همدیگر دانست. برخی اینگونه می اندیشند که شناخت گونه های زبانی ایرانی ضرورتی ندارد و تقویت زبانها و گویشهای ایرانی هیچ کمکی به روشن شدن واقعیات جهان پیرامون و یا افکار و اندیشه افراد در جامعه نمیکند، درحالی که هر زبان و گویش تجلی گاه فرهنگ، تاریخ و هنر مردمانی است که به آن سخن میگویند و آنچنان اهمیتی دارد که در رشد تفکر، نوع نگاه و هویت انسانی او بسیار موثر خواهد بود.

زبان و گویش به عنوان اصلی ترین عناصر فرهنگی چنان جایگاهی دارند که شناخت انسان، اجتماع و فرهنگ او بدون شناخت و بررسی زبان و گویش غیرممکن است.

در همه زبانها و گویشهای ایرانی که ریشه در زبانهای باستان دارند و از خود خط و نوشتاری ندارند، برخی از ویژگیهای زبان فارسی (واژگانی،  ساخت واژی) نفوذ پیدا کرده است. زبان فارسی به دلیل اینکه زبان رسمی کشور بوده است، در تغییر ساختار اولیه آنها تاثیر گذاشته است و شاید به همین خاطر بوده است که برخی به اشتباه زبانهای ایرانی را مانند زبان لری منشعب از فارسی دانسته اند و یا آن را گویشی از فارسی میدانند.

تداوم این نوع تفکر و ادامه این روند وضعیت این زبانها را به مخاطره می اندازد و چنانچه پژوهشهای جدی در سطوح دستور زبان، واژگان و آوای این زبانهای کهن انجام نگیرد، دیری نمی پاید که یکجا از میان خواهند رفت و به فراموشی محض سپرده خواهند شد. هر زبانی به واسطه ی دستور _ آواها _ خط و واژه های خاص خود از دیگر زبانها متمایز است. 

 

ایا لری  زبانی مستقل از فارسی است؟

از نظر واجی بعضی واجها در زبان لری هست که در هیچ گویش و لهجه ایرانی نیست. بعضی واژه ها فقط مختص خود لرهاست و آکسان و فونتیک کلمات لُری مختص به خود لُرهاست.

بعضی وندهای اشتقاقی و تعویضی در لری هست که در هیچ زبانی نیست. لُری ۳۸ واج و ۱۲ مُصوت دارد ولی فارسی ۲۹ واج و ۶ مصوت دارد. 

برخی واژگان لُری با فارسی معیار بسیار ناهمگون هستند. در بسیاری از جمله های گذرا به متمم یا دارای متمم قیدی ، متمم پس از فعل قرار میگیرد درحالیکه در فارسی فعل همیشه در بخش پایانی جمله جایگیر است. 

شباهت بعضی واژه ها هم بدلیل کاربرد اسلامی _ عربی آنهاست یعنی واژه ها و اصطلاحاتی که ما گمان میکنیم لری نیست و متعلق به زبان فارسی است در اصل ریشه عربی است. 

واژگان مشترک و قواعد دستوری بدان معنا نیست که یکی مرجع هست و دیگری زیرمجموعه! اشتراکات لغوی هم بصورت طبیعی بین تمامی اقوام همجوار دیده میشود که باز این نشانه برتری یکی بر دیگری نیست. زبان مادری ما هیچ کمبودی ندارد و برای هر لغت فارسی و عربی یک جایگزین دارد. حالا اگر مردم به دلیل عدم آموزش لغات دیگری را جایگزین میکنند هیچ ایرادی متوجه زبان نمیشود.

حمداللّه مُستوفی در تاریخ گزیده در قرن ۷ هجری ما را از وجود زبان لُری آگاه میسازد به طوری که میدانیم زبان لُری در قرن ۷ هجری وجود داشته است با آنکه زبان لری قرنها در بین قوم لُر رایج بوده است. 

بارون دُوبد روسی در سفرنامه لُرستان سال ۱۸۴۵ میلادی مینویسد : به قضاوت زبان لُرها که حاوی بسیاری از کلمات و اصطلاحات قدیمی منسوخ است و ایرانیها آن را فارسی قدیم میدانند این زبان با قدری اغماض در میان تمامی طوایف و زاگرس نشینان عمومیت دارد. 

هنری راولینسون که ۱۶۰ سال پیش به لُرستان سفر کرده در سفرنامه اش صفحه ۱۱۳ مینویسد : من بر این پندارم که زبان لُری از فارسی باستان (پهلوی) مُشتق شده که همزمان با زبان پهلوی به طور جداگانه و مشخص صحبت میشده است زبان لُرها تقریباً فارسی قدیم (زبان ساسانیان) است. واژگان بسیار اصیلی در زبان مردم لُر دیدگاه هنری راولینسون را تایید میکند. 

آیت اللّه مَردوخ کُردستانی در جلد اول تاریخ مردوخ ، صفحه ۴۵ مینویسد: نزدیکترین زبان به پهلوی در درجه اول لُری است چرا که محل الوار به تیسفون مرکز پهلوی قدیم نزدیک بوده است و از مُراوده با اجانب هم محفوظ بوده اند. 

دکتر کَرم علیرضایی درکتاب «پیوستگی زبان لُری با زبان تاجیکی» صفحه ۲۷ مینویسد: زبان لُری از دیدگاه ریخت شناسی به زبانهای باستان به ویژه زبان پهلوی دوره ساسانی میرسد.

زبان لُری قدمتی به فراخنای تاریخ گسترده و کوههای سر به فلک کشیده بلاد لُرنشین دارد. از مجموعه آرا و نتایج پژوهش محققان و براساس ویژگیهای علم زبانشناسی این امر مُسلّم است که زبان لُری در ساخت آوایی و دستور زبان ویژگیهای خاصّ خود را داراست و میتوان اذعان نمود که لُری یک زبان مستقل است.

دکتر سکندر امان اللهی بهاروند در قوم لُر مینویسد که ۳۰ واژه لُری در کتیبه بیستون وجود دارد.

پروفسور وِیلر تَکستون استاد زبان شناسی دانشگاه هاروارد در کتابTales from lorestsn  که شامل دستور زبان لُری است به صحبت از توانمندی های زبان لری میپردازد.

همچنین دکتر اریک جان آنونبی زبان شناس کانادایی در کتاب «لُری چند زبان است؟» لُری را مجموعه زبان مینامد.

در دنیای امروز، تحولات سریع و برخی شرایط جهان، گویشها و زبانهای محلی را در معرض تهدید قرار داده است. از آنجا که نابودی زبانها و گویشها خساراتی برگشت ناپذیر به سرمایه های ملی و فرهنگی وارد میسازد، ثبت و ضبط ویژگیهای زبانها و گویشهای در حال زوال و توصیف آنها مورد توجه زبانشناسان و دانشمندان و فرهنگ دوستان بوده است (درآمدی برگویش شناسی، علی اکبر شیری، ص ۵۶). پرداختن به این موضوع که برای اعتلای زبان قوم لُر باید بیش از پیش تلاش کنیم، نه تنها سبب تضعیف فرهنگ، زبان و ادبیات معیار (فارسی) نمیشود بلکه گامی بلند در راه تقویت و استحکام زبان فارسی است! برای حل مشکلات کنونی زبان فارسی از جمله واژه سازی و معادل یابی برای واژه های بیگانه و قرضی میتوان از ذخایر گویشهای محلی و بومی بهره جست. ضرورت حکم میکند که نسبت به حفظ موجودیت زبان لری تلاش کنیم بر همگان روشن است که زبان لری، ماهیتی دارد که بعد از این همه فراز و فرود و روبه رویی با ناملایمات و تعامل با فرهنگهای متفاوت هنوز در اصل آن تغییری نگران کننده حاصل نشده و همچنان باقی مانده است. مهم پیکره و عناصر سازنده آن است که ریشه در باستان دارد و این زبان را با تنوع گویشها و لهجه های بسیاری که دارد حفظ کرده است. مهم این است که امروزه گویشورانی دارد که آنها را بعد از هزاره ها با گنجینه های واژگانی بسیار غنی از روی آوردن به دیگر زبانها بی نیاز کرده است. گویشورانش هنوز با افتخار با آن سخن میگویند، شعر میسُرایند و زندگی میکنند. این زبان، ریشه در تاریخ زبان این مرز و بوم دارد. مهم این است که واژگان و ترکیباتی دارد کهخاص قومیت لُر زباناست! مثلاً برای واژگان مُرکبدَس بِرار و دَس خووَردر فارسی چه واژه ای میتوان یافت که بار معنایی این واژگان را داشته باشد؟ و یا مادری که با تمام وجود و از عمق جان و با عشق به فرزندش مهر می ورزد و بار عاطفی مادرانه را به فرزند دلبندش منتقل میکند و به زبان شیرین لُری میگوید:دردت ده چال تِشنیمو یاقوت زونیمو یاهرنگمو...با کدام واژگان معادل میتوان جایگزین مناسب با بار عاطفی متناسب این همه احساس و عاطفه را انتقال داد؟ کوتاه سخن اینکه گویشها و زبانهای محلی از جمله لُری منبع بسیار غنی برای پژوهشهای زبانی، ادبی، جامعه شناسی، مردم شناسی و دستور زبان فارسی است. بررسی و شناخت زبانها و گویشها در حقیقت حمایت از فرهنگ، آداب، رسوم و ویژگیهای اجتماعی آن جامعه و کلیه کسانی است که به این زبانها و گویشها صحبت میکنند؛ چرا که همبستگی زبان و جامعه به حدی است که برخی از زبان شناسان، زبانها و گویشها را آینه تمام نمای پدیده ها و دگرگونی های مختلف اجتماعی و فرهنگی افرادی میدانند که به این زبانها و گویشها تکلم میکنند.

این مقاله توسط فرامرز محمدی در فصلنامه پریسک زاگرس، شماره ۳و۴ ، صفحات ۵۶ و۵۷ چاپ شده بود که به دلیل اهمیت موضوع در نگین زاگرس بازنشر شد.

 

13 نظر

  • لُری زبانی مستقل

    زبان شناسان و پژوهشهای فراوانی در منابع معتبر زبانشناسی《لری》را مستقل از فارسی دانسته اند که به چند مورد اشاره میکنیم: دایره المعارف تخصصی بین المللی زبانشناسی آکسفورد تالیف تیم متخصصی از زبانشناسان جهان به سرپرستی《ویلیام جی فرالی / نشریه زبان شناسی Language of India، اکتبر ۲۰۰۹، به سرپرستی یک زبانشناس ایرانی تبار به نام خانم دکتر غفاری و همراهی دو زبان شناس هندی / پروفسور ویلیام تکستون آمریکایی، دهه ۸۰ میلادی و نویسنده کتاب Tals from Lorestan / مک کالین آمریکایی دهه ۶۰ میلادی و...هر زبانشناسی که با داده های اصیل و روش تحقیق معتبر روی لری کار کرده نیز به چنین نتایجی رسیده است. البته در داخل کشور بخاطر《تمایلات ملی گرایانه》و ملاحظات سیاسی یا داده های نامعتبر فارسلری، کسانی هستند که لری را گویشی از فارسی میدانند هرچند کارشناسانی که با دید علمی و منصفانه کار کرده اند لری را مستقل از زبان رسمی کشور دانسته اند مانند: دکتر جلال الدین کزازی و دکتر پرویز ناتل خانلری که چهره های بسیار معروفی هم هستند! کدام زبان شناسان؟ با چه معیارها و اصول و موازین زبان شناسی لری را گویش نامیده اند؟ به هر منبعی که یا زبانشناس نیست، یا تحقیق معتبر زبانشناسی نکرده، یا از روی《تمایلات سیاسی و ملّی》به نام زبانشناسی نظر میدهد اتکاء نکنید و انتظار ما این است که اگر در زبانشناسی تخصص یا حداقل مطالعه کافی ندارید درباره موضوعاتی که نوشتن درباره آنها نیاز به تخصص یا حداقل مطالعه و تجربه کافی دارد مطلب ننویسید!مگر زمانیکه مطالعه و دانش شما به اندازه کافی در این خصوص برسد! لری کلی واج دارد که در فارسی وجود ندارند مانند: لام یائی، دال معجم، ذال معجم، ضمه پیشین، یاء مجهول، یاء خفیف، او کشیده و...واجهای دیگر که در فارسی وجود ندارد و در خطوط تدوین شده لری بازنمایی شده و این واجها در خط لری در مراجع جهانی خط تایید شده و سپس در《شرکت گوگل》به رسمیت شناخته شده و ثبت شده است. تاکنون چندین کتاب در مورد تفاوت واج شناسی لری با فارسی توسط زبان شناسان خارجی هم تالیف شده است مانند لومیِر(۱۹۲۲) و اریک آنونبی (۲۰۱۴) که مثال زدیم. بزرگواران و سروران همتبار حداقل در برخی موضوعات مانند زبان شناسی و مطالعات زبان لری اگر ما را یاری نمیکنید ناخواسته با ارائه مطالب نامعتبر تلاشهای دلسوزان و پژوهشگران کارشناس خود در این زمینه ها را ناخواسته تخریب و بی ثمر نکنید سعی کنید برحسب منابع و دانش کافی نظر بدهید و حرفتان مستند و مستدل باشد.


  • چرا لُری زبان است؟

    بسیاری برحسب حُب و بُغض ادعا میکنند لُری زبان نیست و گویشی از فارسی هست! در جواب این بیسوادان باید گفت که نه تنها لُری زبان مستقلی هست، بلکه فارسی امروزی یا فارسی معیار خود گویشی از زبان لری میباشد. دلیلی که اینجا ذکر میکنم این هست: اگر لری گویش فارسی بود میبایست تمام افعال و لغات موجود در فارسی، در لری هم بدون هیچ کم و کاستی موجود بود، در صورتی که اینگونه نیست. بلکه زبان لری بسیار کاملتر از فارسی معیار است و ریشه پهلوی دارد و به دلیل جغرافیای خاص سکونت قوم لر که از گذشته های دور بین کوهستانهای زاگرس زندگی میکرده اند، بسیاری از زبانشناسان بر این عقیده اند که زبان لری کمتر از اختلاط با زبانهای بیگانه از جمله ترکی و عربی تاثیر پذیرفته و اصیل مانده است. در زبان لری هزاران لغت و حتی افعال مخصوصی وجود دارند که معادلشان به هیچ عنوان در فارسی مشاهده نمیشود.از جمله: لری: دا _ فارسی: مادر / لری: بو یا بووه_ فارسی: پدر / لری: پت _ فارسی: دماغ / لری: تیه _ فارسی: چشم / لری: تاته_ فارسی: عمو / لری:پتی ، بوتی ، کچی _ فارسی: عمه / لری: کور _ فارسی: پسر / لری: مِل _ فارسی: گردن / لری: عس _ فارسی: استخوان / و در افعال لری: ووری _ فارسی: بلند شو / لری: بجی _ فارسی: فرار کن / لری: ورگرد _ فارسی: برگرد / لری: رِمس _ فارسی: فرو ریخت / لری: جَر کردن _ فارسی: دعوا کردن / لری: بهر کردن _ فارسی: تقسیم کردن / لری: سیل کردن _ فارسی: نگاه کردن / لری: پق کردن _ فارسی: اخم کردن / لری: بونگ کردن _ فارسی: صدا کردن / و هزاران مورد دیگر که اصلاً بحث مُفصلی را میطلبد. بعد یک عده معلوم الحال به خودشان جرات میدهند و به زبان اصیل ما میگویند گویش فارسی! اصلاً فرق میان لهجه ، گویش و زبان را نمیدانند!


  • چرا لُری ثبت ملی نمیشود؟

    برخی از عزیزان مدام به کانال فرهنگستان زبان لُری فشار میآورند که چرا لُری را ثبت ملی نمیکنید؟چرا فلان چیز را ثبت نمیکنید(که حتی هیچ ربطی به زبان ندارد)؟ چرا《ایکس》را ثبت نمیکنید؟ چرا《ایگرگ》را ثبت نمیکنید؟ اولاً ثبت کار یک تیم پیگیر با پشتوانه اداری است. ما نه تخصص ثبت را داریم نه امکانات و وقت آنرا‌. چرا فقط از این و آن میخواهید برای لُر کار کنند پس شما چکاره هستید؟بعد تخصص و توان ما در زبان و ادبیات است نه در بقیه ابعاد فرهنگ! دوم اینکه ما اعتقاد چندانی به ثبت نداریم! به قول دکتر ابراهیم خدایی اصالت را باید در خانه ها و خیابانها فریاد زد نه صرفاً در موزه ها که این دلخوش کردنها و تفاخرها به موزه نشینی خود فاتحه خواندن است بر داشته های فرهنگی. چه سودی دارد که مثلاً لری را ثبت کنیم ولی در خانه ها و خیابانهای ما نه کودکان لری سخن بگویند و نه بزرگترها؟ و با شبحی از لری سخن گویند؟ که همین هم با تدوام این روند دو سه نسل دیگر از بین خواهد رفت. مگر انگلیسی ، عربی ، آلمانی و فارسی...جایی ثبت شده اند که این همه موفقیت و پیشرفت در حد خود به دست آورده اند؟پیشرفت هر زبان مرهون تلاش و تولید اهالی آن زبان به اضافه امکانات است. دنیای کنونی دنیای رقابت است. هر زبانی تولید ادبی و فرهنگی بالا داشت زنده میماند. شهر لُرنشین شوش کلش این ۶ سال است که نه ثبت ملی بلکه《ثبت جهانی》شده است ولی دریغ از یک ریال بودجه یا امکانات یا یک قدم پیشرفت با این ثبت جهانی! تازه یک پل روگذر تسهیل کننده جاده اهواز _خرم آباد را هم بخاطر این ثبت جهانی تخریب کردند و این خود شده یک معضل ترافیکی آزاردهنده برای شهر.حالا داستان دلخوش کردن صرف است به ثبتها و افتخارات موزه ای! و چه غم انگیز است که موزه های مردم شناسی و باستان شناسی و افتخارات کهن ما غنی و سرشار از اصالت باشد ولی خانه ها یا خیابانهایمان تُهی یا کم بهره! و یک کلام فرهنگ آن چیزی است که در خانه ها، کوچه ها و خیابانها زنده و جاری است موزه ها محل تاریخ و فرهنگ است نه محل حیات و سرزندگی.


  • دستور زبان و قواعد ساده

    برخلاف تصورات موجود زبانهای غیر لری اتفاقا درصد کلمات فارسیشان بیشتر از لری است فقط یکی دو قاعده دستوری بسیار ساده اینها را برای سایر گویشوران پیچیده نشان داده و آن هم چسباندن ضمایر متصل بجای فعل به مبتدا و خبر است مثلاً ما اگر《شارِت بشویَه》لری را به صورت《بشو شاریَه》بنویسیم تمام گویشوران غیر لر گاز پیچ میشوند! وگرنه از نظر کلمات زبان لری اختصاصات به مراتب بیشتری از دیگران زبانها دارد مثلاً معادل کلمه فارسی «برای» در کردی میشود «اَرای» و در لری «سی» است یا بگیر در گورانی « بِگِر » و در لری «بِیر» است یا در لری میگویند یخ کردم ولی لکزبانان میگویند: یخم کرد! بنابراین کلمات لری بسیار سخت تر هستند ولی چون دستور زبانش ساده است چنین تصور میکنند که گویش یا زیرمجموعه زبانی است! زبان بقیه مثل زبان زرگری است در زرگری جمله « شهین آمد » میشود:《سهین به شیدی ، سامد به آدی》همانطور که می بینید کلمه سخت و جدیدی اختراع نشده است.


  • لُری : زبان، گویش یا لهجه؟

    دکتر ابراهیم خدایی در نشریه لور آورده است: لُری زبان است و یا گویش، یا لهجه؟ آیا لری یک زبان است یا چند زبان؟ یک لهجه است یا چند لهجه؟ آیا زبان لکی جز زبان‌های لری است یا خیر؟این‌ها پرسش‌هایی است که معمولاً در شناخت مردم لُر و البته در شناخت هر قوم و فرهنگ دیگری معمولاً مبتلابه است، در زمینه لرشناسی با توجه به فقدان هرگونه محفل رسمی دانشگاهی یا غیر دانشگاهی، مطالعات مفصل و مدونی وجود ندارد و به همین خاطر اطلاعات و اظهار نظرهای مغشوش و مشوش زیادی مطرح است. مساله‌ای که در ایران‌شناسی به عنوان یک حوزه مطالعاتی بین رشته‌ای با آن مواجه هستیم (و شاید در شناخت هر جامعه دیگری هم نظیر آن را بتوان یافت) پارادایم‌های متفاوت و بعضاً متعارضی است که بر رشته‌های علمی گوناگون حاکم است.تا جایی که به «ایران‌شناسی» مربوط است معمولاً رشته ادبیات فارسی و سپس تاریخ می‌چربند و سهم بیشتری در تحقیقات دارند در حالی که《انسان‌شناسی》با نام《مردم‌شناسی》بیشتر یک رشته غیر دانشگاهی است و زبان‌شناسی هم هیچگاه نه از نظر کمیت و نه کیفیت نتوانسته بر فضای تحقیقات ایران‌شناسی مسلط شود.به نظر می‌رسد سهم ادبیات فارسی در حاکمیت سیاسی کشور ایران آن‌قدر یکه تازان است که اجازه هرگونه رشد و سیطره به رشته‌های زبان‌شناسی و انسان‌شناسی نمی‌دهد.


  • رشته زبانشناسی یا ادبیات فارسی؟

    تا جایی که به تحقیقات زبانی در حوزه‌های لرنشین مربوط است، دانشجویان، معلمان، اساتید رشته ادبیات فارسی و پژوهشگرانی که در اصل متخصص فارسی‌شناسی بوده‌اند هم از نظر کمّی و هم از نظر کیفی و هم از نظر سیاسی کاملاً دارای تسلط هستند و همین باعث شده است خود را مختار بدانند درباره تمام اجزاء و ابعاد لُری قضاوت کنند! بی‌شک از میان پرسشی که در تیتر این مطلب آمده است (یعنی تعریف زبان، گویش و لهجه و تعیین زبان بودن، گویش‌بودن و یا لهجه‌بودن لُری) نظر《علم زبان‌شناسی》بیش از هر علم دیگری صائب است! اما زبان‌شناسی نیز محدودیت‌های خود را دارد، مثلاً علم زبان‌شناسی می‌تواند تعیین کند دو گونه《ایکس》و《وای》دو زبان مختلف هستند یا گویش‌های یک زبان واحد، اما نمی‌تواند تعیین کند که کدام یک زیبنده نام لُری است و کدام نیست، در اینجا باید از تاریخ یا انسان‌شناسی کمک گرفت. به عبارت دیگر، طبق تعاریفی که در ادامه از زبان دکتر محمد دبیرمقدم، استاد زبان‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی، خواهد آمد، این سه جمله؛ الف) نمی‌دونم چی می‌گی تا تو رو راهنمایی کنم / ب) نمه ذانم چه موشی تا رهومنیت کم / ج) ناونم چئ مؤیی تا رهمونیت بکم! متعلق به سه زبان جدا از هم هستند (ولو این که هر سه در گروه زبان‌های ایرانی قرار گیرند) اما این که لُری یا فارسی نام کدام یک از آن‌هاست و نام کدام یک از آن‌ها نیست، در حوزه صلاحیت انسان شناسی و تاریخ است و زبان شناسی نمی‌تواند بر اساس استدلال و روش تحقیق خود حرف آخر را بزند بلکه زبان‌شناس‌ها باید بر اساس بررسی‌های علوم دیگر قضاوت کنند، البته در ادامه پای قدرت سیاسی، عملکرد رسانه‌ها و مسائل غیر علمی زیادی نیز به میان می‌آید.


  • فرهنگ لری

    زبان لری از نظر وسعت واژگان و ظرافت و ریزه کاری هایی که در آن نهفته است یکی از زبانهای پر مایه است به گونه ای که آقای احمد محمود داستان نویس برجسته ایرانی که خود از خطه خوزستان است وقتی پا به استان لرستان میگذارد و مدتی در مناطق لرنشین مثل خرم آباد و چگنی و پلدختر میماند تحت تأثیر فرهنگ لری قرار میگیرد وحاصل بخشی از گفته ها و شنیده های خود از مردم این مناطق را که تعدادی واژه ی لری است در متن مجموعه داستان دیدار (۱۳۶۹) میگنجاند و در پاورقی برخی صفحات آن به تشریح واژه های لری میپردازد. اتفاقأ یکی از داستانهای مجموعه دیدار به نام بازگشت به صورت رمانی مستقل به زبان آلمانی ترجمه و چاپ شده است.


  • زبان باستانی لری

    زبان باستانی لری و تمامی گویشها و لهجه های زیرمجموعه آن از نسل زبان پهلوی هستند که براساس مستندات تاریخی تا حدود قرن پنج و ششم هجری در مناطق غربی ایران رواج داشته و به دلیل اینکه با حمله اعراب از کارکرد اداری_آموزشی می افتد کم کم هویت اصلی خود را از دست میدهد و محدود به مناطق کوهستانی میشود.زبان لری در حقیقت نوع تحلیل رفته و رقیق شده ای از همین زبان باستانی است.واژه های پهلوی موجود در زبان لری در بسیاری از زبانها و گویشهای ایرانی اصلأ وجود ندارند.هم اکنون ساکنان باستانی ترین شهر ایران و جهان یعنی شهر شوش به زبان لری تکلم میکنند.زبان لری دارای دستور زبان و قواعد واجی خاص خودش است.زبان لری سرشار از واژگان و اصطلاحات اوستایی و پهلوی است که خود میتواند معیاری باشد برای تشخیص تبار و سنجیدن اصالت مردمان متمدن لر.وجود لغات و اصطلاحات بیشمار اوستایی و پهلوی در زبان لری به خوبی حکایت از ریشه دار بودن مردم لر است.هدایت اله رشیدیان درکتاب (خرم آباد درگذر جغرافیای انسانی) صفحه ۱۰۵ آورده که زبان لری همان زبان پهلوی دوره ساسانی است. خاصیت عمده زبان لری استقامت در برابر واژه های بیگانه است مثلأ در زبان فارسی کلمات فرانسوی یا انگلیسی یا عربی را بدون تغییر شکل گرفته و تلفظ میکنند در صورتیکه لرها اگر حتی واژه ای علمی را بپذیرند مانند عربها یا هم سنگ آن را جایگزین کرده آن را از بین برده و صورتی جدید از آن ایجاد می کنند.لرستان جزو ایالت《پهلوی_پهله》بوده و به همین خاطر به《فهلوی_فیلی》یا《لر فیلی》معروف است و زبان لری هم بازمانده زبان پهلوی ساسانی است.وجود لغات مشابه لری در زبان پهلوی مؤید این مدعاست.


  • اسامی باستانی طوایف لُر

    وَن van در زبان لری یعنی انداختن و پسوندی است به معنی《مند》مثل آبرومند و برای معرفی ایلات و طوایف اصیل لر بکار میرود. وند پسوند دارا بودن است و از ریشه اوستایی vant ونت به مفهوم دارنده است. میر طایفه ای در لرستان است که زمان اتابکان و والیان لر جزو وزرا و صاحب نظران بودند. میرشاهوردیخان اتابک لر و میرنوروز از آن طایفه اند و در شاهنامه میر به معنی《کدخدا》و صاحب سواد آمده است:یکی میر بود اندرون شهر اوی _ سر افراز با لشکر در آبروی. دیناروند:نام طایفه ای در لرستان و دینار واحد پول ایران در زمان پارتیان و ساسانی بوده و این کلمه در واژه نامه پازند صفحه ۱۸۷ آمده است. دریک derek نیای یکی از ایلات لرستان (دریکوند) است که خود دریک واحد پول ایران در زمان هخامنشیان بوده و ساتیار یکی از طوایف دریکوند است و ساتیار از سرداران داریوش هخامنشی بوده است. زینی وند zayni vand نام طایفه ای از ایل دریکوند است و در واژه نامه پازند نوشته موبد شهرزادی صفحه ۲۱۱ بصورت زیناوند آمده و در اوستا بصورت زینا ونتا آمده است. خانم دکتر ژاله آموزگار زیناوند را به معنی هوشیار ترجمه کرده و در اوستا به عنوان لقب تهمورث آمده است. دکتر زرینکوب زینی وند را به معنی سلاحدار آورده است. رشنو نام یکی از طوایف بزرگ لر است به معنی خوش یمن و در ارداویرافنامه اثر فیایپ ژینیو صفحه ۳۲ بعنوان ایزدی زردشتی و الهه عدالت و دادگستری آمده است. در واژه نامه پازند موبد رستم شهرزادی صفحه ۱۹۵ بعنوان فرشته روز داوری و نماد راستی و دادگری همراه ایزدان مهر و سروش میباشد درکتاب ایران باستان ص ۳۰۳ رشنو فرشته دادگستری است همچنین رشنواد در شاهنامه پیشکار همای دختر بهمن است و درجنگ با روم سپهسالار هما میشود. پولادوند نام یکی از طوایف اصیل لر است و نام پهلوانی باستانی است که در نوشته های زردشتی از کتاب واژه نامه پازند صفحه ۱۱۹ آمده است . زهتاب zehtab یکی از طوایف چگنی که در واژه نامه پازند موبد رستم شهرزادی صفحه ۲۱۰ بعنوان《زه تابیده شده》یا رشته تابیده شده آمده است. زیودار zivdar نام طایفه ای در لرستان که به معنی《دارنده زیبایی》است و در واژه نامه پازند موبد شهرزادی صفحه ۲۱۱ زیو به معنی زیبا آمده است. چنگروی نام کوهی در مرکز لرستان و نام طایفه ای که《مؤسس اتابکان لر کوچک》بودند وجه تسمیه آن از کلمه چنگه یا چنگای اوستایی به معنی خورشید است و لقب اتابکان لر کوچک《آل خورشید》بود همچنین ایل چگنی و طایفه چنگایی از بازماندگان چنگروی میباشند. ویس vais در لری یعنی ناحیه و در فرهنگ پهلوی دکتر بهرام فره وشی صفحه ۳۵۷ و واژه نامه شایست ناشایست دکترمحمود طاووسی صفحه ۲۸۶ آمده. د هوز ویس کرمی یه:از خانواده کرمی یا متعلق به ناحیه کرمی است. ویسیو veyseyo که نام شهری درشهرستان چگنی لرستان است از واژه اوستایی vis به معنی روستا گرفته شده که در فرهنگ پاشنگ_وندیداد صفحه ۱۰۳ آمده.همچنین در زبان روسی وس به معنای دهکده آمده است.


  • آیا لُری زبان است؟

    زبان فرانسه و ایتالیایی ۸۹ درصد اشتراک دارند ولی هیچ انسان عاقل و اهل منطقی نمی گوید فرانسه گویشی از ایتالیایی است. آلمانی و انگلیسی ۶۰ درصد اشتراک دارند اما هیچ فرد تحصیلکرده و اهل درکی آلمانی را زیر مجموعه انگلیسی به حساب نمی آورد. هر زبانی به واسطه ی دستور _ آواها _ خط و واژه های خاص خود از دیگر زبانها متمایز است. از نظر واجی بعضی واجها در زبان لری هست که در هیچ گویش و لهجه ایرانی نیست. بعضی واژه ها فقط مختص خود لرهاست. بعضی وندهای اشتقاقی و تعویضی در لری هست که در هیچ زبانی نیست.برخی واژگان زبان لُری با فارسی معیار ناهمگون هستند در بسیاری از جمله های گذرا به متمم یا دارای متمم قیدی، متمم پس از فعل قرار میگیرد درحالیکه در فارسی فعل همیشه در بخش پایانی جمله جایگیر است آکسان و فونتیک کلمات لُری مختص به خود لُرهاست.زبان لُری ۳۸ واج و ۱۲ مُصوت دارد ولی فارسی ۲۹ واج و ۶ مصوت دارد. شباهت بعضی واژه ها هم بدلیل کاربرد اسلامی _ عربی آنهاست یعنی واژه ها و اصطلاحاتی که ما گمان میکنیم لری نیست و متعلق به زبان فارسی است اصل و ریشه عربی دارند. واژگان مشترک و قواعد دستوری بدان معنا نیست که یکی مرجع هست و دیگری زیرمجموعه. اشتراکات لغوی هم بصورت طبیعی بین تمامی اقوام همجوار دیده میشود که باز این نشانه برتری یکی بر دیگری نیست.فارسی و لری با ترکی از دو ریشه کاملأ مجزا هستند اما هر سه نشانه مفعول دارند مثلا در لری جمله:احمد عباسنه دی. در فارسی:احمد عباس را دید. در ترکی:احمد عباسی گوردی. (نه) در لری _ (را) در فارسی _ (ی در عباسی) در ترکی نشانه مفعول است. این سه زبان دارای اشتراک زبانی اند یعنی علی رغم ریشه و واژگان متفاوت در این زمینه مشترک اند اما انگلیسی نشانه مفعول ندارد مثل : ahmad saw abbas حالا میشود منکر زبان شدن انگلیسی شد؟ زبان مادری ما هیچ کمبودی ندارد و برای هر لغت فارسی و عربی یک جایگزین دارد. حالا اگر مردم بدلیل عدم آموزش لغات دیگری را جایگزین میکنند هیچ ایرادی متوجه زبان نمیشود. پروفسور ویلر تکستون استاد زبانشناسی دانشگاه هاروارد درکتاب《Tales from lorestsn》لُری را زبان میداند. دکتر اریک جان آنونبی زبانشناس کانادایی درکتاب《لُری چند زبان است؟》لُری را قویاً زبان اعلام میکند.


  • پروفسور عبدالمجید ارفعی

    چند وقت پیش در خدمت《پرفسور عبدالمجید ارفعی》بودم که تنها ایرانی هستند که خط میخی ایلامی رو ترجمه میکنند! در بحثی از ایشان پرسیدم نظرتان در مورد زبان لُری چیست؟ ایشان در پاسخ گفتند: فلانی از دیدگاه من از همدان تا بندر میناب همه لُر هستند اما با لهجه های مختلف! و این را به راحتی در صحبت کردن، فرهنگ و آداب و رسومشان میتوانی ببینی! متاسفانه ما مردمان قوم لُر تریبون، رسانه و مدیای قوی نداریم لذا اگر سوءتفاهمی پیش میآید تماماً به عدم شناخت درست برمیگردد!


  • معنی و《ریشه باستانی》واژه دآ

    معنی و ریشه باستانی واژه《دا》: در فرهنگ فارسی عمید، ص 477 آمده: دا یعنی عطا و بخشش که واژه《دادار و بخشنده》هم از آن منشعب شده و دایی هم منسوب به مادر یا همان《دا》میباشد! واژه دا به چندگونه: دادا / دا da / دایه adya / دایا daya / دای day / ده ده dada / و دالکه daleka در زبان لُری معمول است (واژه نامه لُری، ص 341). دادا یا دایه کسیکه فرزند را تربیت کند مثال از مولانا: بیرون بر از این طفلی و ما را بُرهان، ای دل _ از غصّه هر داد و وز محنت هر دادا (فرهنگ فارسی، جلد 1، ص 740). در فرهنگ گویش دوانی اثر عبدالنبی سلامی، ص 252، دی di به معنی مادر است و به خواهر بزرگ داده dada میگویند. در لُری ایلامی دیده deda به خواهربزرگ میگویند. در لُری بختیاری به برادر دادا dada میگویند (فرهنگ بختیاری، عیدی محمد ارشادی، ص 366). درفرهنگ واژگان کُردی، ص93 : دالک و دایک گفته میشود. در اوستا《دئنو _ daenu》کسیکه از کودک پرستاری میکند / در پهلوی dayak یعنی ماده و شیر دهنده / در ارمنی dayeak یعنی دایه و مربی! در شاهنامه واژه《دایه》به معنی شیردهنده و پرورش دهنده است: به زابلستان شاه پر مایه بود _ سیاووش را مهربان《دایه》بود / سیاوش جهاندار و پُر مایه بود _ ورا رستم زابلی دایه بود (واژه نامک، عبدالحسین نوشین، ص 173). در فارسی کُهن واژه《داه _ dah》به معنی کنیز است مثال از فرخی: خنک آن میر، که در خانه ی آن بار خدای _ پسر و دختر آن میر بود بنده و داه. یا منوچهری میگوید: تاک زر را دید آبستن چون داهان _ شکمش خاسته همچون دم روباهان.


  • دآ نماد آفرینش

    دآ : نماد آفرینش و آفریدن: اکبر یاوریان در واژه نامه لُری، ص 341 مینویسد: دآ da یعنی مادر که مخفف دایه است و در لُری هُم دا به معنی سن هم بکار میرود. دا در فرس هخامنشی و اوستا ریشه ای است به معنای《آفریدن، بخشیدن و ساختن》در فرهنگهای لغت قدیم《دادار》به معنی آفریننده و عطا بخش آمده و دا به معنی پرستار و مربی ذکر شده مثلاً منوچهری دامغانی میگوید: تا که رز را دید آبستن چو داهان _ شکمش خواسته همچون دم روباهان. همچنین در اوستا daenu به معنی ماده و شیردهنده و به پهلوی dayak یعنی دایه / در انگلیسی dam و dau یعنی دختر / در تاجیکی dayi یعنی دختر / در اُستی dain یعنی شیر دادن / در بلوچی dai یعنی مادر / در اورامانی ada میشود مادر / در کُردی: دایک یا دالگ، دی، داکو، دای، دیا میشوند مادر / در کرمانشاهی: دایه یا دالگ میشود مادر / در گیل و دیلم: دادی dadi ، دادا dada ، دده dada معادل مادر هستند / در لُری بختیاری: دا، دایه، داک و داه مادر میشوند / در دشتستان به مادر، دی day میگویند / در لارستان به دختر و خواهر dai میگویند (اقتداری، ص 107). دالکَه daleka نامی برای عزیز نگهداشتن مادر است که برداشتی از واژه پهلوی دایک dayak به معنی دایه، پرستار و تربیت کننده است که در لُری بختیاری دالَلَه dalala میگویند! پسوند کَم به نشانه تکریم و اظهار محبت است مانند: چشمک، یاقوتک و در محاورات قدیم تهران: پسرکَم، عزیزکَم، بَبَکم. دکتر غلامرضا کرمیان درکتاب《واژگان اشکانی وساسانی در زبان لُری》ص 95 مینویسد: دا da در لُری مادر را گویند. در نوشته های پارسی باستان، آفریدن و آفریننده معنی میدهد. واژه های پهلوی dater و datarih (داتار و داتاریه) به معنی آفریننده و آفرینندگی است. همچنین ده da در لری معنی دادن میدهد و de در پهلوی نیز معنی خالق میدهد! در واژه نامه شایست نشایست ص 306 واژه همانند و هم معنی آن دایگ dayag آمده است و در نوشته های زردشتی پازند از واژه نامه موبد شهرزادی ص 165 نیز همانند واژه لُری da به معنی دادن و بخشیدن آورده شده است.



آخرین مقالات