لغو عهدنامه ترکمنچای و کاپیتولاسیون توسط صمصام السلطنه بختیاری | نگین زاگرس

پنج شنبه ۲۵ مرداد ۱۳۹۷ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

لغو عهدنامه ترکمنچای و کاپیتولاسیون توسط صمصام السلطنه بختیاری

پس از اینکه انقلاب اکتبر در روسیه به پیروزی رسید، لنین برای اثبات حسن نیت خود نسبت به ملل ضعیف جهان الغای تمام امتیازات استعماری دولت تزاری پیشین را اعلام کرد. دولت نجفقلی صمصام‌السلطنه نیز از این فرصت استفاده کرد و در ۴ مرداد ۱۲۹۷ (۲۷ ژوئیه ۱۹۱۸) در مصوبه‌ای الغای معاهدهٔ ترکمانچای و دیگر امتیازات واگذار شده به دولت روسیه تزاری را اعلام نمود که این اقدام شامل لغو امتیاز کاپیتولاسیون برای اتباع روسیه نیز می‌شد. دولت ایران چند روز بعد مصوبه‌ای برای لغو امتیاز کاپیتولاسیون برای کشورهای دیگر نیز صادر کرد چرا که چند کشور دیگر نیز پیش از این بر اساس معاهده‌هایی تحت عنوان دولت کامله الوداد از امتیاز کاپیتولاسیون مطابق قرار داد ترکمانچای برخوردار شده بودند. با لغو عهدنامهٔ ترکمانچای منطقاً این بخش از این معاهده‌ها نیز باید ملغی می‌شد. مصوبه دوم همان‌طور که انتظار می‌رفت توسط دولت بریتانیا رد شد.

لغو عهدنامه ترکمنچای و کاپیتولاسیون توسط صمصام السلطنه  بختیاری

۱۴ آذر اعلامیه لنین و مصوبه صمصام السلطنه در رد ترکمنچای و کاپیتولاسیون

 

§         نویسنده: محسن حیدری

 

مدتی پس از پیروزی انقلاب روسیه، لنین رهبر بلشویکها و رئیس دولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در ۱۴ آذر 1296 ش، در یک اعلاميه‌ رسمی، كليه امتیازات دولت روسيه تزاری را باطل اعلام كرد.

 

هدف لنین از صدور این اعلامیه رسمی، اثبات حسن نیت دولت انقلابی شوروی نسبت به ملل تحت ستم امپراتوری تزاری روسیه و ایفای نقش «برادر بزرگتر» برای ملل ستمدیده و علاقمند به استقلال و دلبسته به آرمان عدالت بود.

 

دولت وقت ایران واکنشی به موضع جدید دولت روسیه ابراز نکرد. چند ماه بعد یعنی در تابستان ۱۳۹۷ ش که نجفقلی خان بختیاری صمصام السلطنه برای بار دوم به نخست وزیری رسید، از فرصت پیش آمده استفاده کرد و در ۱۸ شوال ۱۳۳۶ ق در مصوبه‌ای الغای قرارداد ترکمانچای و دیگر امتیازات واگذار شده به دولت روسیه را اعلام نمود که این اقدام شامل لغو امتیاز کاپیتولاسیون برای اتباع روسیه نیز می شد.

 

چند روز بعد، هیات دولت ایران به ریاست صمصام السلطنه مصوبه دیگری گذراند و تصریح کرد دولت ایران حق قضاوت کنسولی یا امتیاز کاپیتولاسیون را نه فقط برای روسیه بلکه برای هیچ کشور دیگری قائل نیست و کاپیتولاسیون به طور کامل ملغا می باشد.

 

توضیح اینکه چند کشور دیگر از جمله انگلیس، پیش از مصوبه دولت صمصام السلطنه، براساس معاهدات دولت «کامله الوداد» امتیاز کاپیتولاسیون را مطابق قرارداد ترکمانچای برای دولتهای خود قائل بودند. با لغو قرارداد ترکمانچای منطقا این بخش از این قراردادها نیز ملغی تلقی می‌شد ولی نظر به قلدری دولت انگلیس، صمصام السلطنه لازم دید این اقتضای ضمنی را طی مصوبه دوم صراحت ببخشد.

 

دولت بریتانیا مصوبه دولت ایران را رد کرد و خشم خود را متوجه انتقام گیری از  صمصام السلطنه کرد.  صمصام السلطنه از همه استانداران خواست کاپیتولاسیون را رعایت نکنند.

 اولین کسی که کاپیتولاسیون را اجرا کرد

نخستین استاندار که کاپیتولاسیون را در عمل نقض کرد، محمدخان بختیاری سردار اشجع استاندار اصفهان (پسرعموی سردار اسعد و صمصام السلطنه) بود. استاندار اصفهان در ماجرای درگیری یک جوان ایرانی با معلم مدرسه انگلیسیهای اصفهان، به درخواست کنسول انگلیس در اصفهان برای قضاوت کنسولی ترتیب اثر نداد و هیمنه انگلستان را شکست که بازتاب جالبی در مطبوعات داشت.

 

خسروخان بختیاری سردار ظفر (که متمایل به انگلیس بود و در جنگ جهانی اول نشان شوالیه را از انگلستان دریافت کرد) چندین سال بعد در یادداشتهایش نوشت که انگلیس به شدت از صمصام السلطنه خشمناک بوده و سفیر انگلیس به وی (سردار ظفر) گفته که کابینه صمصام السلطنه حداکثر تا دو ماه دیگر ساقط خواهد شد. و چنین شد.

 

سردار ظفر همچنین نوشته است که انگلیسی ها مصمم بودند صمصام السلطنه را تحقیر کنند و تصمیم به تبعید او داشتند ولی با مخالفت جدی برخی بختیاریهای متمایل به انگلیس از این کار منصرف شدند و به خانه نشین کردن صمصام رضایت دادند. دموکراتها (کمونیستهای مایل به روسیه) نیز به ترور شخصیت صمصام السلطنه در مطبوعات پرداختند و حتی لهجه لری او را علنا در مطبوعات به باد تمسخر گرفتند و اتحاد روس و انگلیس تا حد زیادی موفق به منزوی کردن این چهره ملی و خدمتگزار شد.

 

عملکرد میهن پرستانه صمصام السلطنه و مصوبات دولت دوم او در طول جنگ جهانی اول و عملکرد وطن خواهانه برخی دیگر از سران بختیاری نظیر سردار مریم بختیاری و... باعث تغییر جدی در سیاست انگلیسیها در قبال بختیاریها و زمینه تصمیم آنان برای خلع ید و نفی مالکیت بختیاریها در مناطق نفتخیز جنوب شد و آغاز زمینه چینی انگلیس و عوامل پیدا و پنهان آن دولت استعماری برای حذف بختیاریها از سیاست ایران را رقم زد.

منبع:

- بختیاری در ادوار تاریخ، حسین سعادت نوری اصفهانی، به کوشش محسن حیدری، نشر تمتی، ۱۳۹۵

- تاریخ بختیاری به روایت سردار ظفر، به کوسش محسن حیدری، نشر تمتی، در دست انتشار

0 نظر


آخرین مقالات