چهار شنبه ۲۷ تیر ۱۳۹۷ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

معماری لرستان فیلی

منطقه لرستان و سرزمینهای پیرامونی آن به گواهی آثار به دست آمده ، از گذشته های بسا دور پیش از تاریخ ، جایگاه استقرار و سکونت تمدن های نخستین بوده است. اصولأ موقعیت ویژه جغرافیایی این سرزمین باعث میشد که در دوره پیدایش تمدنهای اولیه به عنوان یک پل ارتباطی ، تمدنهای میان رودان ( در باختر ) و تمدن های داخلی فلات ایران ( در خاور ) عمل کند.

معماری لرستان فیلی

نگاشته شده توسط: محمد محمدی

این جایگاه جغرافیایی ویژه به همراه وجود جلگه های زر خیز ، کوه های بلند ، جنگل های گسترده و رودهای خروشان ، باعث استقرار _ توجه و تأثیر پذیری متقابل تمدن های مختلفی در این سرزمین شده است. با توجه به این ویژگی هاست که باستان شناسان معروف مثل دکتر فرانک هول آمریکایی ، سرزمین های باختری ایران (بلاد لرنشین) را از دیدگاه تاریخی مرکز تاریخی _ فرهنگی ایران نامیده است. کشف اشیاء تاریخی و محوطه های باستانی پر شمار در بلاد لر نشین از گذشته های دور تا تمدن هایی همچونایلام باستان _ کاسیان _ الیمایی _ ماد _ هخامنشی _ اشکانی _ ساسانی و اسلامی گواه روشنی بر این گفته است.

استقرار تمدن های نخستین و پیدایش حکومت های منطقه ای _ ملی باعث بروز تحولات بزرگی در این منطقه گشت که از آن جمله میتوان به رشد و توسعه معماری _ گسترش شهر نشینی و در نتیجه پیدایش و توسعه شهرها و مراکز جمعیتی اشاره کرد. پیدایش نخستین شهرها در " لرستان فیلی" به دوران باستان برمیگردد و در دوره تمدن ایلام باستان براساس شواهد تاریخی و گفته باستان شناسان معروف ، شهرهایی در منطقه کوهستانی عیلام شمالی ( لرستان امروزی ) وجود داشته است. وجود شهری بنام خایدالو که مطابق خرم آباد امروزی است که پایتخت دوره سیماشکی ایلام باستان بوده است.

در مورد دوره سلوکیان و پارتها شواهدی در دست است که شهر مهم و تاریخی نهاوند در دوره سلوکی بنا شده است. در کتاب اشکانیان اثر میخاییل میخاییلوویچ صفحه ۲۵ آمده که یونانیها شهر لاعودیکیا را در نهاوند تأسیس کردند و در صفحه ۱۴۵ اشاره شده که در سال ۱۹۲۰ در نهاوند گنجی کشف گردید که بنام گنج قارنیان معروف شد که در این گنجینه مصنوعات فراوان کنده کاری شده پارتی گرد آمده که بدون اطلاع از آنها درک مصنوعات هنری نقره ای ساسانی دشوار بود.

همچنین معبد آناهیتا در کون گوبار ( کنگاور ) مربوط به دوره متقدم پارتی میباشد. برخی از پژوهشگران هم محوطه تاریخی رماوند در بخش کونانی کوهدشت را به دوره اشکانیان نسبت داده اند. با روی کار آمدن شاهان قدرتمند ساسانی جامعه ایران آن روزگار به سرعت به سمت شهر نشینی سوق داده شد چنانکه برخی پژوهشگران پیدایش نیمی از شهرهای تاریخی ایران را به این دوره نسبت داده اند و شهر شاپور خواست هم در دوره شاپور دوم ساسانی ساخته شد.

در تاریخ معماری و شهر سازی لرستان دو نقطه عطف وجود دارد تحول نخست مربوط به دوره ساسانی است در این دوره در لرستان هم به مانند بسیاری از نقاط ایران زمین شهرهای مهمی به وجود آمدند از جملهصیمره ( سدمره ) _ داراشهر _ شاپور خواست _ سیروان ( شیروان ) و به احتمال چندین شهر و منطقه دیگر اشاره کرد. در زمان ساسانیان لرستان با توجه به نزدیکی پایتخت به ایشان ( شهر تیسفون در نزدیک بغداد عراق ) و اهمیت مواصلاتی و نظامی دارای شهرها ، بناها و پلهای با عظمتی بوده است.

 

گزارش تاریخی مورخان سدهای نخستین اسلامی در مورد شهرهای" لرستان فیلی" و آثار بر جای مانده از بناهای باشکوه آن دوره ، شاهدی استوار بر این مدعاست و اما تحول دوم در زمینه شهرسازی ، توسعه شهرها در لرستان مربوط به دوره اسلامی ( سده چهارم هجری تا دوره حمله مغول ) است. پس از استقرار کامل آمیزه های اسلامی در سده های نخستین ، پیدایش حکومت های محلی و بروز استقلال نسبی ، دیگر بار به احداث بناهای بزرگ و توسعه شهرها توسط حاکمان منطقه توجه شد. در این دوره و در حکومت های چون خاندان لر تبار حسنویه _ ابو دلف عجلی و اتابکان لر کوچک شهرهای قدیمی تر گسترش پیدا کرده و کارهای عمرانی زیادی در آنها و به ویژه در شهر شاپور خواست صورت گرفت و در ادامه شهرهای جدیدی مانند خرم آباد ( در جنب شاپور خواست ) ، کرج ابودلف و برج به وجود آمده یا توسعه پیدا کردند.

این دوران پر رونق با حمله تیمور به ایران و بروز جنگ ها و خسارات جبران ناپذیر به شهرها پایان یافت. با روی کار آمدن حکومت صفویه و پیدایش امنیت و رونق اقتصادی ، شهرهایی مانندخرم آباد و بروجرد توسعه پیدا کردند در این میان سهم خرم آباد به عنوان مرکز حکومت محلی اتابکان لر کوچک و والیان لر فیلی در احداث بناها و توسعه ، بیشتر از جاهای دیگر بود. در خرم آباد این دوره بناهای مهمی چون پل صفوی ( گپ ) _ مسجد جامع شهر _ کاروانسرای شهنشاه _ بقعه شجاع الدین خورشید _ بقعه خضر و خانه هایی با معماری صفوی در محلات قدیمی شهر ساخته شده اند.

دوره نکبت بار قاجار به دلیل تبار غیر ایرانی و عیاشی شاهان قجر ، دوران انحطاط معماری _ شهر نشینی _ شهرسازی و افول اقتصادی در لرستان فیلی است ! اصولأ حاکمان بد طینت قاجار به دلیل دشمنی آشکاری که با لرهای زندیه که از نظر تبار و قومیت منصوب به لرستان فیلی بودند تا حد ممکن در تضعیف بلاد لر نشین کوشیدند ! در پی این دشمنی ها و برخی اشتباهات والیان لرستان در برخورد با سران ایلات و طوایف ، در این دوره لرستان فیلی تجزیه و تقسیم شد و به دو بخش پشتکوه با مرکزیت حسین آباد ( ده بالا ) که بعدها در سال ۱۳۱۴ خورشیدی به ایلام مشهور گشت و پیشکوه ( لرستان امروزی ) تجزیه شد و قدرت والیان بومی و مقتدر آن به بخش پشتکوه محدود شد !

در پی گسیل شاهزادگان عیاش و عمدتأ نا لایق قاجاری که اکثرأ از نسل فتحعلیشاه قاجار بودند به حکومت پیشکوه لرستان فیلی و به دلایل مختلفی چون بی تفاوتی و بی عرضگی آنان ، نا آشنا بودن به امور حکومت داری ، ویژگی های بومی مردم لر منطقه ، ظلم و تعدی و وصول مالیات های گزاف و لرستان را آبستن نا آرامی ، شورش و خودسری کرد که حاصل این کار بی ثباتی شدید بود که به شدت به عمران و آبادانی لرستان ، معیشت مردم ، و اقتصاد روستاها و شهرهای لرستان به شدت آسیب زد. و شهرهای لرستان از جمله خرم آباد و بروجرد به شدت از دستبردها و غارتهای عشایر کوچرو صدمه دیدند به نحوی که برخی از سیاحان و مورخین این دوره بخاطر خرابی های وارده از این دو شهر به عنوان قصبه یاد کرده اند. طبیعی است که منطقه پشتکوه لرستان ( ایلام ) هم تحت تأثیر این ناامنی و آشفتگی دوره قاجار قرار گرفت و قدرت والیان بیشتر صرف رفع برخی نا آرامی ها و اموراتی مانند مرزداری و جنگ با عشایر مرزی عراق شد. با وجود این محدودیت ها والیان لر در پشتکوه دست به برخی از اقدامات عمرانی زدند و قلعه و کاروانسرا و عمارت ساختند.

0 نظر


آخرین مقالات