شنبه ۲۴ آذر ۱۳۹۷ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

چرا نام لک در لرستان جدید است ؟

آن چه امروزه با نام زبان لکی و مردم لک زبان می‌شناسیم بخش اعظم هویت فرهنگی و جمعیت انسانی لرستان فِیلی است تا جایی که اگر بتوان از میان گروه‌های زبانی و فرهنگی منطقه‌ (استان‌های ایلام، لرستان و کرمانشاه) یک گروه را مصداق نام «لر» دانست ما لک‌ها هستیم، اشارات و شواهد تاریخی نیز حاکی از همین واقعیت است که در اکثریت قریب به اتفاق منابع، نام «لر کوچک» و بعداً «لر فیلی» برای مردم لک و نام «لری» برای زبان این مردم استفاد شده‌است. اما خودِ نام «لک» از چه زمانی به این مردم اطلاق شد؟

چرا نام لک در لرستان جدید است ؟

عیسی قائد رحمت - منشر شده در هفته نامه سیمره

 

نگارنده، سلسه مطالبی در دست انتشار دارم که از زوایای گوناگون به این پرسش پرداخته‌ام. محصول این تحقیقات تا کنون در چندین مقاله و یادداشت، در هفته‌نامه‌ی «سیمره» و سایت «لور» و رسانه‌های دیگر (از جمله نگین زاگرس) انتشار یافته است. اینک در ارزیابی بازخورد این مطالب متوجه شده‌ام سوء‌تفاهم‌های بسیاری درباره‌ی این مطالب و منظور اصلی نگارنده در ذهن خوانندگان پدید آمده است، لازم دانستم در یادداشتی به این سوءتفاهم‌ها بپردازم.

برداشت‌های اشتباه خوانندگان از این سلسله مطالب را می‌توان در چهار گروه طبقه‌بندی کرد:

 

گروه اول: در واکنش به جمله‌ی «نام لک در لرستان جدید است» فوراً عده‌ای موضع می‌گیرند که؛ لک در منابع تاریخی وجود داشته است و مثلاً از داغستان، پاکستان و لهستان شواهدی ذکر می‌کنند، در حالی که بحث ما درباره‌ی «لرستان» است.

در پاسخ باید افزود در طول تاریخ، چه در دوره‌ی صفویه و چه قبل از آن ممکن است فرد، سازه یا منطقه‌ای به اسم «لک» باشد اما دلیلی وجود ندارد که ما آن را معادل یا مرتبط با «لک به معنی امروزی»، یعنی مردم سلسله، دلفان و هرو بدانیم، هم‌چنانکه در مقاله‌ی چاپ شده در شماره‌ی 423 هفته‌نامه‌ی سیمره (10 مهر‌ 1396) ثابت شد لک داغستان نه تنها با زبان و نژاد مردم لرستان و کرمانشاه و ایلام تقارب ندارند بلکه با نژاد و زبان ایرانیان هم تقاربی ندارند.

 

گروه دوم: این گروه می‌گویند که؛ کی گفته که لک در لرستان واژه‌ی جدیدی است نام واژه‌ی لک در منتخب التواریخ و شرفنامه بدلیسی آمده است.

در جواب این افراد باید گفت وجود نام طایفه‌ی لک در منتخب التواریخ (در لیست طوایف لُر کوچک) نمی‌تواند لزوماً به مفهوم امروزین «لک» به معنی زبان لکی یا مجموعه طوایف سلسله و دلفان و هرو باشد. ممکن است یک تیره یا یک طایفه‌ای به اسم لک باشد اما نمی‌توان گفت که آن تیره یا طایفه، همین مردم امروزی سلسله و دلفان و هرو و هلیلان هستند. در منتخب التواریخ و شرفنامه نام طوایف دیگری هم وجود دارد آیا هر کدام از آن‌ها، باید خود را صاحب قومیت بدانند؟ مثلاً در شرفنامه بارها از نام طایفه‌هایی هم‌چون چگنی، روزبهانی و لیراوی و غیره برده شده، آیا می‌توان نتیجه گرفت هر یک از این طوایف نیز قومی جدای از لُر و مشتمل بر ده‌ها ایل و طایفه هستند؟

وقتی ما می‌گوییم لک در لرستان واژه جدیدی است یعنی این که نام‌گذاری سلسله و دلفان و هرو .. به نام لک یک نام گذاری جدید است. به هر حال لک در منتخب التواریخ و شرفنامه و سایر کتب تاریخی (که به ندرت آمده است) به معنی «مجموعه طوایف ساکن در سلسله و دلفان و هرو» نیست، بلکه فقط به معنی وجود نام یک طایفه است نه به معنای نام یک قوم، زبان یا مجموعه طوایف منطقه‌ی وسیع سلسله و دلفان و هرو.

 

گروه سوم: گروهی هم در واکنش به جمله «نام لک در لرستان جدید است» موضع گرفته‌اند که؛ کی گفته لک در لرستان چیز جدیدی است، یک سنگ قبر در دلفان پیدا شده مال صدها سال پیش است و روی آن نوشته شده ایتیوند! یا آثار مفرغی زیادی از منطقه‌ی دلفان به دست آمده است. در واقع  این گروه قدمت طولانی اجسام و اشیای تاریخی سلسله و دلفان را دلیلی بر وجود قدمت تاریخی «واژه لک» می‌دانند که ارتباطی با بحث ما درباره‌ی خود کلمه‌ی لک ندارد.

در جواب این افراد باید گفت خیلی از مشخصه‌های سلسله و دلفان و هرو مانند کوه‌ها و دشت‌ها در جغرافیا و تاریخ هزاران ساله وجود  داشته و دارند، هم‌چنین در تاریخ  نام واژه بسیاری از اماکن و طوایف وجود دارد،  اما اسم آن‌ها و وجود آن‌ها نمی‌تواند دلیلی بر قدمت خود نام لک باشد، که امروزه بر آن‌ها نهاده شده، داشته باشد.   

   

 گروه چهارم: در تصور گروه چهارم که برعکس گروه سوم است لک جدید است، اما نه خود واژه‌ی لک بلکه کل هویت زبان لکی و طوایف لک را پدیده‌های جدیدی در لرستان می‌دانند. این افراد یا لک‌ها را ترکیبی جدید از لر (مینجایی) و کُرد می‌دانند و یا معتقد به مهاجرت این مردم در قرن‌های اخیر به مناطق لرنشین هستند. این گروه توجه ندارند که همان طور که اطلاق نام لک بر مردم سلسله و دلفان و هرو (اکثریت مردم لرستان فیلی) جدید است، اطلاق انحصاری لُر به مردم مینجایی زبان (چگنی و بالاگریوه) هم می‌تواند جدید باشد.

 

ریشه‌یابی این سوءتفاهم‌ها

تصورات نادرست چهار گروه فوق از این جمله که «نام لک در لرستان جدید است» یا به بی‌‌توجهی به «تفکیک اسم از مسما» و یا به بی‌توجهی به «مغالطه تشابه اسمی» بر می‌گردد؛

الف- مغالطه تشابه اسمی: عده‌ای به تشابه طبیعی و اتفاقی کلمات در فرهنگ‌ها و زبان‌ها و مطالب منابع تاریخی توجهی نداشته و  در هر کتابی، تا واژه لک را می‌بینند فورا می‌گویند که منظور از این لک، همین لک سلسله و دلفان و هرو است. این مشکل البته در مورد واژگان دیگری در لرشناسی و ایران‌شناسی رایج است، مثلاً برخی هر کجای دنیا واژه‌ی ساک یا سک را ببینند فورا حکم صادر می‌کنند که این همان ساکی یا سگوند لرستان امروزی است! یا در مورد بختیاری‌ها که عده‌ای از برادران بختیاری به شکل عجیبی آن را مرتبط با «باکتریا» (نام کهن بلخ) می‌دانند. گروه اول و دوم که در این مطلب به آن‌ها پرداخته شد دچار مغالطه و معضل نشناختن مسئله‌ی تشهابه کلمات در زبان‌ها و فرهنگ‌ها و منابع مختلف شده‌اند.

گروه‌های اول و دوم باید بدانند در تمام زبان‌های دنیا همین حروف س، ک، ل، ر، ب، خ، ت و ... وجود دارند و لذا ممکن است دو یا چند تا از این حروف در کنار یک دیگر بنشینند و «کلمه» بشوند، بنابراین ما در تمام زبان‌های دنیا (در طول تاریخ) واژگان لر، لک، بخت، سک، و .. را عینا یا با کمی تغییر و تحول داریم، بدون این که ارتباطی به لر، لک، سگوند یا بختیاری مورد نظر ما داشته باشد.

 

ب- تفکیک اسم از مُسَمّا: مسما (یا: مسمی) در واقع ماده یا حجم یا وجود جسم مادی یا معنوی است و اسم ترکیب چند حرف است که به مسمی اطلاق می‌شود. مثلا عنب، انگور و ازم هر سه اسم یک میوه هستند، این میوه «مسما»ست و کلمات عنب، انگور و ازم «اسم» هستند. مثلاً به شهر اسلام‌آباد امروزی در دوره‌ی اتابکان لر کوچک «هارون آباد» گفته می شد، این نام در دوره‌ی پهلوی «شاه‌آباد» و در دوره‌ی جمهوری‌اسلامی «اسلام‌آباد غرب» نام‌گذاری شده است، در واقع هارون‌آبان، شاه‌آباد و اسلام‌آباد هر سه «اسم» یک شهر در دوره‌های مختلف تاریخی هستند.

در بحث ما نیز ماده‌ (مسما) سرزمین یا مردم سلسله، دلفان و هرو است، و ممکن است در دوره‌های مختلف تاریخی اسم‌های متفاوتی داشته باشد، اسم منطقه‌ی مورد بحث ما زمانی «بلاد لر» بوده، بعدا به آن «لر کوچک» و سپس «لر فیلی» اطلاق شده است که امروزه مشتمل بر چندین شهرستان از «استان لرستان» می‌باشد (چون این مقاله ارتباطی با باستان‌شناسی ندارد درباره‌‌ی اسامی قدیمی‌تر و باستانی این منطقه چیزی نمی‌گوییم و به اسامی اکتفا می‌کنیم که در منابع تاریخی مکتوب و معتبر موجود هستند). بنابراین اگر امروزه به مردم مناطق سلسله و دلفان و هرو لک می‌گویند، نمی‌توان گفت که این نام لک، در قدیم هم بوده است، یا برعکس، اگر نام لک در تاریخ وجود نداشته است نمی‌توان گفت مسمای آن (مردم لک و زبان لکی) هم وجود نداشته‌اند، زیرا ممکن است با اسامی دیگری وجود داشته باشند. متأسفانه گروه سوم و چهارم که در این مطلب به آن‌ها پرداخته شد دچار معضل نشناختن پدیده‌ی اسم و مسما شده‌اند.

 

 سخن پایانی

به طور خلاصه، وقتی می‌گوییم «نام لک در لرستان جدید است» منظور این است که مردم سلسله و دلفان و هرو  قبلاً (حداقل تا زمان مشروطه) به نام لُر فیلی شناخته شده بوده‌اند و زبان افراد این منطقه که امروزه لکی خواند می‌شود در سابق به اسم لری بوده است. این درست نیست که بگوییم مردم سلسله و دلفان و هرو با مشخصه‌ی زبانی‌شان از جایی دیگر به لرستان آمده‌‌اند زیرا این مهاجرت نمی‌تواند شامل اکثریت قریب به اتفاق مردم لرستان باشد و در منابع تاریخی هم بدان اشاره نشده باشد. لک‌ها نسبت به مردم مینجایی اکثریت لرستان فیلی را تشکیل می‌دهند و آسان نیست بپذیریم به این منطقه مهاجرت کرده باشند و این مهاجرت در هیچ منبع معتبری نیامده باشد.

مسئله‌ی چهار گروهی که با فهم منظور این جانب در مقالاتم مشکل دارند این است که نپذیرفته‌اند «نام مردم یک منطقه می‌تواند در طول تاریخ تغییر کند» و برای‌شان سخت است که بپذیرند زمانی مردم سلسله و دلفان و هرو، خود را  لر فیلی می‌دانستند اما امروزه به آن‌ها لُر لک می‌گویند.

 

فهرست مقالات نگارنده در این رابطه:

*شماره‌ی 423 هفته‌نامه‌ی ‌سیمره (10 مهر  1396 )، صفحه‌ی 4 . لک داغستان و لک لرستان با هم ارتباطی ندارند.

*شماره‌ی 430 هفته‌نامه‌ی سیمره (مورخ 4 آذر 1396 )، صفحه‌ی 4 . بررسی قدمت نام واژه لک درسفرنامه های ایرانیان   این مقاله در سایت لور با این عنوان منتشر شد: در سفرنامه‌های ایرانیان، تا پیش از مشروطه، از نام لک برای مردم لرستان استفاده نشده است.

*شماره‌ی 435 هفته‌نامه سیمره (10 دی 1396)، صفحه‌ی 4 .  «لک» نام مجموعه طوایف لُر ساکن در همدان و مرکزی و قم بوده است.

*شماره‌ی 446 هفته‌نامه‌ی سیمره (21 فروردین‌ 1397‌)، صفحه‌ی 4.    در سفرنامه‌ی سیاحان انگلیسی  پیش از مشروطه، از نام لک برای مردم لرستان استفاده نکرده‌اند قسمت اول .

*شماره‌ی 447 هفته‌نامه‌‌ی سیمره (م 28 فروردین‌ 1397‌)، صفحه‌ی 4.   در سفرنامه‌ی سیاحان انگلیسی پیش از مشروطه، از نام لک برای مردم لرستان استفاده نکرده‌اند قسمت دوم.

*شماره‌ی 450 هفته‌‌نامه‌ی سیمره (20 اردی‌بهشت 1397‌)، صفحه‌ی 4 . آیا کریم‌خان خود را از لرهای لک معرفی می‌کرد.

 *چاپ شده در سیمره 454(27 خردادماه 97)


مقالات دیگر ما درین ارتباط - میتوانید روی هرکدومشون کلیک کنید:


1.لک نام قومیت یا عدد شمارشی ؟

2.در سفرنامه های ایرانیان، تا پیش از مشروطه، از نام لک برای مردم لرستان استفاده نشده است

3.لکستان دسیسه جدید کردستان

4.آیا کریم‌خان خود را از «لرهای لک» معرفی می‌کرد؟

5.لرهای لک بخوانند

6.نقدی بر کتاب رضاشاه از الشتر تا آلاشت



1 نظر

  • یاسر خورشیدوند

    با سلام و تشکر از برادر لک زبان مان جناب آقای عیسی قائد رحمت. زحمات شما برای فرهنگ و تاریخ لرستان شایسته تقدیر است.



آخرین مقالات