سه شنبه ۲۶ تیر ۱۳۹۷ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

لارستان و لرستان ؛ یک روح در دو کالبد !

مردم لارستان بزرگ و زبان لاری (اچمی) بیشترین قرابت را با زبان لری جنوبی و مردمان لرستان جنوبی( بوشهر, فارس , کهگیلویه بویراحمد) دارند! سوای آنکه بسیاری از روستا ها و مناطق لارستان , لر نشین و لر زبان اند. هر دو ی این دو قومیت بی گمان هردو میراث دار مردم , سرزمین و فرهنگ عیلام کهن هستند چرا که امراطوری عیلام تمامی لرستانات و لارستان کهن را در ساحل خلیج شامل می شد .

لارستان و لرستان ؛ یک روح در دو کالبد !

 

لرهای لاری

 

استاد نورعلی مرادی بئوار الیما

 

مردم لارستان بزرگ و زبان لاری (اچمی) بیشترین قرابت را با زبان لری جنوبی و مردمان لرستان جنوبی( بوشهر, فارس , کهگیلویه بویراحمد) دارند! سوای آنکه بسیاری از روستا ها و مناطق لارستان , لر نشین و لر زبان اند( مناطق بیخه احشام، به مرکزیت بُیرَم و بیخه فال به مرکزیت اشکنان، همچنین گله داری در شهرستان مُهر لر زبان اند و زبان آنها با مردمان لر دشتستان و لیراوی بوشهر و ممسنی و کهگیلویه یکی است ).

 

هر دو ی این دو قومیت بی گمان هردو میراث دار مردم , سرزمین و فرهنگ عیلام کهن هستند چرا که امراطوری عیلام تمامی لرستانات و لارستان کهن را در ساحل خلیج شامل می شد . این نزدیکی در زبان و موسیقی و رقص دسمالبازی و سایر مسائل چنان است که اگر تفاوت مذهبی نبود شاید که لاری ها در لرها ذوب می شدند . بیش از نیمی از مردمان لارستان , اهل تسنن اند.

 

 

 

در ابتدای  دوران صفوی   به جز اهالی جبال زاگرس یعنی  لرها و جبال البرز یعنی   گیلک ها و مازنی ها که علوی بودند  ,  اغلب نفوس فلات نجد فلات ایران  بر مذهب تسنن  بودند  منجمله تاجیک ها (فارس های کنونی ) اهالی آذربایجان , اکراد , و اهالی لارستان . وقتی دولت صفوی به اجبار و زور شمشیر  امر به شیعه شدن  اهالی کرد , بسیاری از اهل تسنن قتل عام , شکنجه  و اموال بسیاری مصادره شد و نزدیک به یک میلیون نفر شهروندان سنی از ایران به هند و عثمانی و ماوراالنهر و جنوب خلیج گریختند  که این  گریختگان بیشتر  افراد باسواد و هنرمند و شاعر و معمار و اساسا نخبگان سنی بودند که نمی خواستند به زور شیعه شوند  منجمله یکی از اهالی خنج لارستان به نام فضل بن روزبهان خنجی که به دربار ازبک  ها در ماوراالنهر گریخت که سنی و  دشمن صفوی بودند وی در آنجا کتاب  تاریخی  مهمان نامه بخارا  را نوشت و به  سلطان ازبک  محمد شیبان  تقدیم کرد . بعدها این مرکز گریزی سنی های ایران از مرکز دوام داشته کما اینکه بیشترین عیم ها یا عجم های شیخ نشین های عربی , همین اچمی های سنی بوده اند که جلای وطن کرده و آنجا بسیار پیشرفت کرده اند.

 

 

 

لارستان در دوران صفویه و همچنین تا اواخر قاجار به منطقه وسیعی از جنوب فلات ایران و کرانه های شمالی خلیج لارستان از بلوچستان تا بوشهر اطلاق می‌شده‌ که تمام مناطق بندر گمبرون (بندرعباس) و استان هرمزگان امروزی ، بندر لنگه، بندر خمیر، کیش، تنب بزرگ و تنب کوچک، بستک، لار امروزی در استان فارس ، لامرد، مهر، عسلویه، و کنگان را در برمی گرفته‌است . پس از تقسیمات استانی , این ایالت در استان های هرمزگان و فارس و بخشی از بوشهر ادغام و این نام فراموش شد و فقط نام لار بر شهری از استان فارس باقی ماند .

 

 

 

  در لارستان به دو زبان لاری(چمی ) و زبان لری صحبت می شود و مناطق لر  زبان لارستان شامل  مناطق بیخه احشام، به مرکزیت بُیرَم و بیخه فال به مرکزیت اشکنان،  همچنین گله داری در شهرستان مُهر می باشد که لرتبار و لرزبان اند و زبان آنها با مردمان لر دشتستان و لیراوی بوشهر و ممسنی و کهگیلویه یکی است  .

 

 

 

 زبان اچمی با لهجه های گوناگون اش, بیشترین قرابت را با لری دارد . بیشتر ساکنان جنوبی استان فارس و غرب هرمزگان شامل شهرستان‌های گراش، بستک، جویم، اوز، لار، خنج، فیشور ، بیغرد، بنارویه، جناح، اشکنان و , دهتل،بیدشهر، کوره، لاغران و کاریان ، احمدمحمودی ، بلغان، چاه طوس، و قسمتهایی از بندرلنگه، گاوبندی (پارسیان)، بندر خمیر، رویدر ،بردستان،پدل لمزان،دهكويه و… به این زبان با گویش ها و لهجه های مختلف اش صحبت می کنند .

 

 

 

اینکه چرا به این مردمان اچمی می گویند مبنی بر دو روایت است یکی اینکه چون اینان به برویم اچم ( بر برخی لهجه ها اشم تلفظ می شود ) می گویند از سوی همسایگان به این نام خوانده شده اند .( همچنانکه کردها , همسایگان غیر کرد گوران و اورامی زبان خود را که زبان شان را نمی فهمیدند آنها ماچو ماچو( می گویم " می گویم ) , صدا می زدند یا همسایگان غیر کرد" دملی " شان  از این جهت زازا , صدا می کردند چونکه به جای "ژ" کردی اغلب "   ز " بکار می بردند )

 

 

 

روایت دیگر آنکه نام اچمی برگرفته از کلمه عجمی است و این واژه از آنجا اخذ شده چرا که اغلب مردمان اچمی لارستان به جهت قرابت مذهبی به مناطق عربی حاشیه جنوب خلیج سفر تجارت و اقامت می کرده و اعراب آنها را عجمی می خواند و عجمی در لهجه مردم لار کم کم به اچمی تبدیل شد.

 

 

 

مردم لارستان, زبان و فرهنگ و هر آنچه مربوط به خودشان هست را " خومونی " می  نامند .

 

 

 

لارستان که در جنوب ایران و بر کناره ساحل خلیج  واقع بود دروازه  فلات ایران به هند و چین  و آفریقا به شمار رفت از همین رو بنادر  و بازرگانان این منطقه از ثروتمندترین مناطق و اشخاص در دوران های تاریخی بوده اند .

 

 

 

*خنج : خود این کلمه خنج که نام شهری در لارستان است از هزارها کلمه مشترک و هم ریشه لری و لاری است .

 

در لری بختیاری خونگ و هونگ به معنی دره است : مثل خنگ اژدر در ایذه مالمیر.


 

 

 

 

عيم ها  کیستند !؟

 

لرها و لاری های مقیم امیرنشین های عربی کرانه جنوبی خلیج

 

 

 

"العَيَم " جمع اصطلاح "عِيمِي " به معنی عجم و  غیر عرب در لهجه عربی اعراب کویت و جنوب عراق و اعراب ایرانی همرز عراق , است . مثلا در این لهجه ,  رجل  ( ریل ) , مسجد (مسید )  و عجم (عیم)  تلفظ می شود !

 

 عیمی ها, لر زبان های  جنوبی ایران همچون( دشتستانی ها , تنگستانی ها , دهدشتی ها , بهبهانی ها ,لیراوی ها , لرهای شبانکاره، گله داری ها و...) و همچنین  اچمی زبان های لارستانی(  خنج . بستک . لار . کندر  ,  اوز( عوض) ,  گراش , و...) هستند که از چندین قرن پیش به کرانه های آنسوی خلیج مهاجرت کردند . اینها غیر از  البلوشی (بلوچ) های مهاجر در کرانه های جنوب خلیج هستند .

 

 

 

تا پیش از کشف نفت , اغلب ساکنین کرانه جنوبی خلیج( دبی , قطر , عمان , کویت )  را نه مردم یکجانشین  بلکه  عشایر عرب  صحرا گرد تشکیل می دادند که  به آنها " بدو" (البدو ) یعنی کسی که زندگی بدوی دارد یا اَعراب (مفرد آن: إعرابی) تشکیل می دادند و اغلب صاحبان حرفه  و پیشه و تجار و بازرگانان را مهاجران آچمی  زبان لارستان در درجه اول و سپس لر های ساحل نشین  کرانه شمالی خلیج ( جزیره لارک , بوشهر , گناوه  دشتستان دهدشت بهبهان ) تشکیل می دادند  . پس از کشف نفت و ثروتمند شدن عرب های بومی ان منطقه ,  در نتیجه ناسیونالیسم عربی و دولت های آن اقلیم نیز قدرت گرفت ( همچنانکه در دوره  معاصر در ایران با کشف نفت ناسیونالیسم فارس و دولت مرکزی ایران قدرت گرفت)  و بالتبع  مردمان غیر عرب ناچار شدند به نوعی هویت عربی را به عنوان هویت رسمی و بالادست بپذیرند تا پیشرفت کنند . عيم ها , افراد بانفوذ و مهم فرهنگی , بازرگانی  سیاسی در امیر نشین های عربی خلیج دارند مخصوصا  ؛ اچمی زبان های لارستان که مذهب سنی دارند  در مراتب  دینی و سیاسی و دولتی دخیل هستند . درهمه کشور های عربی خلیج به جز "عربستان سعودی"  عیم ها بوده و هستند .

 

 

 

 عیم های کویت که از سوی ایرانی ها به عجم کویتی مشهورند بیشتر غیر سنی  اند و لر تبار ..

 

در شمال کشور عمان  شبه‌جزیره و استان مسندم در منطقه کُمزار , گویشی قدیمی  از لری هنوز رایج است که به گویش لرهای ساکن جزیره لارک در سواحل ایران نزدیک است و محتملا حاصل مهاجرت قرن ها پیش مردمان لرتبار به ان سوی خلیج است.

 

 

 

معماری سبک خانه های  بادگیر دار به  اقتباس از اقلیم اچمی  زبان های لارستان  و  نی همبونه و بسیاری مقام های  موسیقی  و همچنین  رقص دستمال  حاصل مهاجرت این دو گروه قومی لاری و لر  (که به جز  مذهب  در زبان و  رقص و موسیقی و جغرافیای مشترک اند تقریبا ) از شمال خلیج به جنوب خلیج است . این فرهنگ در بین اچمی زبان ها و لر تبار ها  به فرهنگ " خومونی "  (  یعنی متعلق به خودمان ) معروف است . هرچند به احترام عرب ها لباس عربی می پوشند چون شهروند آن کشورها هستند ولی زبان و فرهنگ خود را حفظ کرده اند ...

 

 

 

 

 

* لازم به یادآوری است که  وقتی به لارستان بزرگ و اهالی اچمی  زبان اشاره می کنیم منظور  حدود  لارستان بزرگ قدیم هست که تمام سواحل جنوبی ایران از بلوچستان  تا فارس و  بوشهر را در بر می گرفت و لارستان امروز بخشی از استان بوشهر و همه استان هرمزگان را در بر می گرفت.

 

 حدود لارستان بزرگ
حدود لارستان بزرگ

 

 

عرس العيم - دسمال ( دستمال بازی عيم های لر و لاری تبار )

   
 
     
 
کلیپ زیر هم از لرهای ساحل نشین کویت هست
 

 

درآمدی بر ساخت های آوایی، واژگانی و دستوری گویش های لارستانی

عبدالنّبی سلامی

 

(در لارستان, لرها و لاری همجوار هم و در هم آمیخته زندگی می کنند و  بسیاری از روستا ها و مناطق لارستان , لر نشین و لر زبان اند( مناطق بیخه احشام، به مرکزیت بُیرَم و بیخه فال به مرکزیت اشکنان، همچنین گله داری در شهرستان مُهر لر زبان اند و زبان آنها با مردمان لر دشتستان و لیراوی بوشهر و ممسنی و کهگیلویه یکی است )این مقاله به قرابت ها و اختلافات زبان لری جنوبی و لاری می پردازد )

 

 مقدمه :

قبل از ورود به بحثِ محوریِ مقاله که ویژگی های گویش های لارستانی را مورد بررسی قرار می دهد، لازم می دانم مقدمه ای را بیان کنم که شاید انگیزه سفرهای تحقیقاتی به فارس و گردآوری ۵۰ گویش فارس را تا به امروز نشان دهد .

در سال های دهه شصت که واژه نامه ” فرهنگ گویش دوانی ” را تدوین می کردم ، مقاله ای تحت نام ” ساخت فعل در گویش دوانی ” را به استاد شهیر، مرحوم دکتر احمد تفضلی ارائه کردم . ایشان بعد از مطالعه مقاله، آن را برای چاپ به استاد گرانقدر دکتر علی اشرف صادقی سپردند که در مجله زبان شناسی به چاپ برسد. دکتر صادقی بعد از مطالعه مقاله، ویژگی هایی را در آن یافتند که از نظر واجی و آوایی قابل توجه بود. این امر سبب شد طی چندین جلسه و پرسش و پاسخ های متعدد، مقاله ای را با نام “یادداشتی درباره ساختمان واجی گویش دوانی” بنویسند و در مجله زبان شناسی، همراه با مقاله اینجانب به چاپ برسانند. در این مقاله دکتر صادقی قید کرده بودند که “در این یادداشت بخشی از نظام واج های دوانی مورد بررسی قرار می گیرد . انگیزه نگارش آن نیزوجود بعضی ویژگی های واج شناسی و به بیان دقیق تر وجود بعضی تقابل های واجی در این گویش است که آن را در میان سایر گویش های ایرانی متمایز و منحصر به فردی می سازد.”

این جمله مرا وادار کرد که برای صحت و سقم این نظریه پرسشنامه هایی در ۱۶ موضوع تدوین کنم و همراه نامه ای برای همکاران مرکز فرهنگ مردم در سراسر فارس بنویسم و از آنها بخواهم که واژه هایی معادل فارسی قید شده در پرسشنامه که در گویششان وجود دارد بنویسند و به مرکز بفرستند. مدت ۲ سال و اندی با تعدادی از فرهنگ یاران مرکز فرهنگ مردم مکاتبه مداوم برقرار بود و تعدادی از گویش های فارس ، تا پرسشنامه ۱۶ برایم ارسال شد .

در سال ۱۳۸۰ که کتاب ” فرهنگ گویش دوانی ” در فرهنگستان زبان و ادب فارسی به چاپ می رسید، پرسشنامه ها را به فرهنگستان ارائه نمودم و تقاضای حمایت فرهنگستان برای اجرای علمی تر این طرح کردم. پس از یک سال که مراحل اداری آن طی شد، در سال ۱۳۸۱ پذیرفته شد که کار گردآوری گویش های فارس را با عنوان بانک اطلاعات گویش شناسی فارس آغاز کنم. در تاریخ ۱۱/۴/۸۱ اولین سفر تحقیقی را به فارس و به روستای “کَلانی” کازرون آغاز کردم ، و به طور مداوم سفرهایی را به فارس کرده و نقطه به نقطه جنوب فارس از غربی ترین نقطه” روستای پیرین pirin ممسنی” تا شرقی ترین نقطه، “روستای اِهوِه و بلوچیe:ve & baluči لارستان” گشته که نتیجه آن ۵۰ گویش فارس است که عمدتاً در نقاط مختلف ممسنی، بخش های “مرکزی، خشت، بالاده و نودان” کازرون وکوهمره سرخیِ شهرستان شیراز و همچنین مناطق مختلف لارستانِ کهن، در حجم ۲۶۰۰ واژه و ۱۰۰ جمله از هر گویش، گردآوری شده است .

 

لارستان جزیره گویش های اَچُمی

لارستان را نه در وسعت یک شهرستانِ معمولی، که باید در وسعت سرزمینی کهن، با فرهنگ های مختلف و مردمانی از اقوام گوناگون، مورد بررسی همه جانبه قرار داد. این سرزمین کهن، چون استان پهناور فارس که در گذشته، آن را فارس بزرگ می نامیدند، سرزمینی فراخ تر از فارسِ امروز بود که جنوبش تا سواحل خلیج فارس گسترده بوده است، و بسیاری از مناطقی که امروز از استان فارس جدا گشته و جزء استان های بوشهر و هرمزگان شده، قبلاً جزئی از لارستان بزرگ بوده است.

لارستان را می توان از جهات مختلف مورد بررسی قرار داد. همچنانکه از نظر جغرافیایی دارای طبیعت کم و بیش گوناگون است، از نظر فرهنگی، نیز دارای سابقه ای تا عمق تاریخ اجتماعی فارس است که در ادوار مختلف، دارای حکومت های محلی بوده است. از نظر خلق و خوی فرهنگی و آداب و رسوم و اعتقادات عامیانه نیز، قابل تأمل است و کمتر اتفاق افتاده است که اختلافی بینشان بروز کرده و بر یکدیگر بتازند.

زبان مردم لارستان، اگرچه همه، آنها را گویش لاری یا لارستانی معرفی می نمایند، اما در درون این خانواده بزرگ، گویش های متفاوتی وجود دارد که اگر نگوییم زبان یکدیگر را نمی فهمند، حد اقل می توان گفت زبان یکدیگر را کمتر می توانند برزبان برانند. ویژگی های هر یک از این گویش ها می تواند موضوعی قابل توجه برای زبان شناسان، مردم شناسان و اساتید فن دستور نویسی باشد. این نکته را نیز باید یادآور شد که تا یک به یک گویش هایی که در این سرزمین پهناور وجود دارد و زنده و پویا بر زبان مردم لارستان جاریست، گردآوری نگردد، و ویژگی های هر یک، به تفکیک مورد بررسی قرار نگیرد، نمی توان ادعا کرد که گویش های لارستانی را شناخته ایم .

 

اگر نخواهیم به گذشته دورِ لارستانِ بزرگ تا کرانه های خلیج فارس نظر بیندازیم، در دهه های اخیر این منطقه به شهرستان های لار ، خُنج ، لامِرد و مُهر تقسیم شده است که مردمان آنها به دو گونهٌ بزرگ گویشی تکلم می کنند. یکی گویش های اَچُمی ačomi، با ویژگی هایِ ساخت کُنایی(ارگتیو) در فعل های گذشته متعدی، که گویش های عمده مردم لارستان است، و در تمامی سطح لارستان پراکنده است که می توان آن را گویش های “بومی” منطقه نامید، و گویش های دیگر که می توان آنها را گویش های بیخه ای (بیخه احشام و بیخه فال) نامید که دارای ساخت گویش های لُری ممسنی و بویراحمد است

 

غیر از اینها روستاهایی چند در نقاطی چون بخش اسیر شهرستان مُهر ، عَلامَرودَشت، فِداغ و بیرم وجود دارند که ساکنانشان را مردمی کُرُش زبان تشکیل می دهند. اینان بلوچ هایی هستند که خود نیز نمی دانند چه زمانی اجدادشان از بلوچستان کوچ کرده اند و در جوار قشقایی های استان فارس به زندگی عشایری پرداخته و به عنوان دارغه (شتربان) در جامعه های قشقایی گذران کرده اند. زبان این مردم کُرُشی است و از خویشاوندان زبان بلوچی از شاخه شمال غربی است. اما به دلیل قرابتشان با مردم لارستان، عده ای گویش های خود را از دست داده و به زبان اَچُمی سخن می گویند. مثل مردم روستاهای لب اِشکَن، بشیرآباد، حسین¬آباد، کَنگِ ریشَه و محمد زِینا، که در اطراف فداغ ساکن اند. بعضی ها نیز که زبان خود را حفظ کرده اند، اما تحت تاثیر گویش های جنوب غربی، ویژگی های بلوچی را از دست داده اند و در جملات خود جای مضاف و مضاف الیه و همچنین صفت و موصوف را عوض کرده اند و روز به روز از زبان مادری خود فاصله می گیرند، در روستاهای چاه شورَک و مَزِیجانِ اسیر و کارونِ گله دار زندگی می کنند.

این مقاله سعی دارد بر اساس گویش هایی که تاکنون در سطح لارستان گردآوری شده است، برخی نکات آوایی، واژگانی و دستوری آنها را بیان کند. تاکنون ۲۰ گویش در لارستان در حجم ۲۶۰۰ واژه و صد جمله یکسان مورد مطالعه قرار گرفته است که عبارتند از: خُنجی، اَسیری، گَلِه داری، اَشکَنانی/ پاقَلاتی، اَهِلی، بیخِه ای، فِداغی، فیشوَری، گِراشی/ زِینَل آبادی، اِوَزی، دُرزی و بلوچی (بُن-دَشتی).

 از میان این گویش ها، دوگویش بیخه ای، شامل منطقه بیخه احشام، به مرکزیت بُیرَم و بیخه فال به مرکزیت اشکنان، همچنین گویش گله داری در شهرستان مُهر، مورد مطالعه قرار گرفته اند که همگی جزو گویش های لُری محسوب می شوند.

 اگرچه مردم خطه بیخه، معتقدند که حدود سه قرن پیش از ناحیه دشتستان بوشهر به این نقاط کوچیده اند و خود را لُر نمی دانند اما ویژگی های گویشی آنها نشان می دهد که اگرچه از زبان مادری بسیار فاصله گرفته اند، اما ساخت زبانشان لُری است. گویش گله داری بیش از دیگر نقاط، به زبان مادری خود (کهکیلویه و بویراحمد) نزدیک است، و سابقه تاریخی این مردم نیز این را تأیید می کند.

در سمت غرب لارستان، گویشی وجود دارد که آن را اسیری نامیده ایم. این گویش بیش از دیگر گویش ها از گویش همسایه خود “گله دار” تاثیر گرفته است. بنابراین با دیگر گویش های اَچُمی تفاوتی محسوس تر دارد. گویش های اِهوِه ای و بُن دشتی نیز که در شرقی ترین نقطه لارستان واقع اند، به دلیل قرابتی که با مردم هُرمزگان داشته اند، ویژگی های گویش های بندری را بیش از گویش های دیگر دارند. اینان نیز زمانی از نقاط جنوبی تر، بدین منطقه کوچ کرده اند.

هر یک از این دو گروه (اچمی و لُری)، در خانواده خود تفاوت هایی دارند که از نظر واژگانی، آوایی و دستوری قابل بررسی است. دقت بیش از حد، در مورد هر یک از این مقولات، از حوصله این بحث بیرون است. اما تا آنجا که تنوع گویشی لارستان را بنمایاند، شمه ای از ساختار آوایی، واژگانی و دستوری آن بیان می کنیم.

آنچه قابل ذکر است، این است که گویش های موردمطالعه، همگی به صورت حضوری، از زبان گویشوران، با سنین مختلف و در جلسات گروهی شنیده شده و ضمن ضبط نمونه هایی از این گویش ها، فی المجلس آوانویسی شده است.

در هر گویش، متجاوز از ۲۶۰۰ واژه و صد جمله یکسان گردآوری شده که با توجه به گردآوری دیگر گویش ها در سطح استان در آینده می توان از آنها اطلس گویش شناسی فارس را استخراج کرد. در میان این واژه ها، تعدادی واژه های پایه همگانی است که در هر پژوهش تطبیقی مورد مطالعه قرار می گیرند، اما ویژگی این مجموعه بنا به قول دکتر صادقی در مقدمه دفتر چهارم “گنجینه گویش شناسی فارس” در این است که واژه های بکری که به هیچ روی در فارسی امروز یافت نمی شود، و بدون تردید واژه های قدیم تر از فارسی دری است، نشان از واژه های مصطلح در گویش ها و زبان های خاموش قبل از اسلام دارند. جالب توجه اینکه بعضی از واژه ها، خاص یک گویش است و در گویش های دیگر شنیده نشده است که میتوان آنها را “واژه های ویژه” نامید. امید می رود که بدست متخصصان زبان شناسی ریشه یابی گردند، و از این طریق به خاستگاه آنها دست بیابیم.

 

همانگونه که از نام مقاله بر می آید، در این گفتار کوشش شده است سه ساختار آوایی، واژگانی و دستوری این گویش ها (تا آنجا که گردآوری شده است) به طور اجمال بررسی گردند .

الف. ساخت آوایی :

در گویش های مطالعه شده اعم از اَچُمی یا لُری واج های زیر را می توان شناسایی کرد .

صامت ها ( همخوان ها ) :

b d δ f s θ ŝ ĉ k x q h m n ŋ r y

p t v z ð ž j g γ

مصوت ها ( واکه ها ) :

â â :a a : â ()o e e: a (ә) e o o : ô(ow) u u: ü i i:

از میان واکه ها، واکه های زیر، ویژه گویش های زیر هستند :

– واکه “ü” فقط در گویش لاری ادا می شود مثل : dongüآبله، düx نخ ریس،xorokü سیب آدم

– واکه “آوای “نیم باز” بین o-â در گویش های اِوَزی، فیشوَری، قلاتی و کوردِه ای شنیده شده است. مثل: tg بزرگ، mntul دِیلَم، xarmn خرمن .

از میان صامت ها ، صامت های زیر ویژه گویش های زیر هستند .

– صامت” ө”در گویش گله داری مثل: kộreөөun گورستان، xoөөa غصه .این صامت همان صامت ” s” است که بینِ دندانی ادا می شود.

– صامت ” ð” درگویش های گله داری و بیخه ای (گونه ی چاه ورزی و بالادهی) مثل: bâviða بادبزن، hôðin حوض ، ðeyδan زاییدن، enak-duðč مشک دوز، da:rið دالان . این صامت همان صامت ” z” است که بینِ دندانی ادا می¬شود.

– صامت “ŋ” (توالی n و g) درگویش های فداغی و دشتی مثل: dedoŋ-e palaŋi دندان نیش، tera:zeŋ ترازو .

– صامت “q”در گویش های لاری و کورده ای کاربرد دارد مثل: qalam-e pâ استخوان پا، qabresu گورستان، qem قیف، در حالی که معادل این واژه¬ها دردیگر گویش های لارستان به جای q، k ادا می شود. مثل: kalam-e pâ ، kabreston (در فداغی)، kabrestu (در فیشوری) و kem .

– صامت”z”در گونه ی قدیم تر گویش های گراشی (در محله ناساگ= روبه سایه) و زِینَل آبادی این واج معادل واج d در دیگر گویش ها و از جمله در گونه ی گراشی (در محله بَلَ لِئز= روبه آفتاب) متأثر از فارسی امروز است. مثل:xatez-am خوابیدم که معادل xated-am وbolezây می بُرد که معادل boledây است .

– صامت”δ” واج سایشی در گویش های لُری، آنجا که قبل از d، مصوت بیاید، جایگزین d می شود مثل : dâδovu خواهر کوچک تر، ma:δan فلز روی، ŝamaδ چادر، čâδmon زکام . این صامت همان صامت ” d” است که بینِ دندانی و کاملاً سایشی ادا می شود.

 

ب. واژگان گویش های لارستانی

واژه سازی یکی از وظایف عمده ای است که به عهده فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. در

میان گروه های فرهنگستان، گروه واژه گزینی بسیار فعال است و در رشته های مختلف علوم، در برابر واژه های بیگانه معادل سازی فارسی می کند .

در گویش های مختلف موسوم به ایرانی نو واژه هایی وجود دارد که از فارسی میانه به فارسی دری نرسیده است. چه بسا اگر این واژه ها به فارسی امروز می رسید، امروزه زبان فارسی از بسیاری از وام واژه ها بی نیاز بود. بسیاری از واژه های موجود در گویش های موردمطالعه مجموعه گنجینه گویش شناسی فارس، چنان بکر و اصیل باقی مانده اند که می تواند در غنای زبان فارسی نقشی اساسی داشته باشند. یکی از انگیزه های گردآوری گویش های مختلف فارس، همین بوده که در واژه گزینی، مورد استفاده فرهنگستان قرار گیرد. برای نشان دادن اهمیت موضوع به دو مورد از موارد قابل طرح به طور نمونه اشاره می شود

۱٫ واژه های ویژه در هر یک از گویش های لارستانی :

e:razak آروغ ( باد گلو ) ، k šji نیشگون و avošta اجاق، در گراشی/ زِینَل آبادی.

lôq خاکستر اجاق ، bex آب دهان که بی اختیار بریزد و boke دوات، در قلاتی.

kol-e ô پهلو leg رشته و تار( leg-e mu) و varkala سوراخ سقف ( دودکش)، در کاریانی.

espol طحال، nafsala زبان کوچک، šâlu خارش، taxâson آستانه در، در اَسیری.

bi:su معده ، kulu اجاق ، bozu پستو و borva دیوار دور بام، در اَهِلی.

hôg تاول، در فیشوَری.

lemez – تراخم ( زخم چرکین چشم )، در لاری.

ossug – آستانه در ( درگاهی )، gôxâsa چروک صورت و چروک پارچه، در خُنجی.

siva – دیوار دور بام، در اشکنانی/ پاقلاتی.

galan – چروک، در کورده ای.

kanura – گیاه چرخه، در بنارویه ای.

boraka – آروغ ، nâla تار و رشته ( nâla-y min ) ، aručli روده ، korâð دوات، در گله داری.

۲٫ در مقابل یک واژه فارسی، در گویش های موردمطالعه، واژه های متعددی به دست آمده است که نشان از تنوع این گویش ها دارد. طبیعتاً با مطالعه دیگر گویش های فارس، واژه های متفاوت بیشتری بدست خواهد آمد. به عنوان نمونه می توان به واژه های زیر اشاره کرد:

– تابِ بازی :

helentakâ در اِوَزی، heylonjak در بنارویه ای، pira در اشکنانی/ پاقلاتی، heylu در گله داری، lengara در لاری، aviraku در اَهِلی ، akčhalangâ در بلوچی (بُن دشتی)، kalulu در باشتویه ای.

مجموعاً از ۲۰ گویش لارستانیکه تاکنون موردمطالعه قرار گرفته، ۱۹ واژه با تلفظ های مختلف از تابِ بازی در دست است که ۸ واژه فوق از متفاوت ترین آنها و بقیه با تفاوت در تلفظ، وابسته به یکی از این واژه ها است.

– گهواره:

gâxora در خُنجی و فیشوری، gavvâra در کاریانی و بنارویه ای، gâčak در بلوچی be:na در اَهِلی و شش گویش دیگر لارستانی، boðeng در گله داری (beðeng در اسیری)، beyno در فداغی.

– زگیل:

guk در اِوَزی، moxak در بیخه ای، xandal در لاری، losa در اشکنانی/ پاقلاتی و دشتی، moku در دُرزی، hapuš در بلوچی (بُن دشتی)و اِهوِه ای.

– گُل مُژه:

enâke čgi در اِوَزی،enak čgi در فیشوری و گله داری و بیخه ای، gonozak در بنارویه ای، قلاتی، دشتی و کاریانی،porz در فداغی، guterk در بلوچی (بُن دشتی)، gugolak در لاری،gučolaken درخُنجی، vârizak در گِراشی/ زِینَل آبادی.

– هذیان:

ôper در اسیری، paroyi بلوچی (بُن دشتی) و باشتویه ای، gešta-ôxدر گراشی/ زِینَل آبادی

lalavala در کاریانی، gelagenay در اَهلی، patarâl در کورده ای، paterât در گله داری، alaperay در فیشوری، aladera(y) در لاری، alabala در دشتی، poreni در بیخه ای.

– چروک:

ker در لاری و اِوَزی، kel در فداغی، فیشوری و کورده ای، orongč در اَهِلی، gôxâsa در خُنجی، jerg در قلاتی، oručmo در اشکنانی/ پاقلاتی، čmoru در بیخه ای.

– جرقه آتش:

feðerg درگله داری، eleta در قلاتی و فیشوری، pele:δa در اشکنانی/ پاقلاتی، jerakka در اَهِلی، دُرزی و بلوچی (بُن دشتی)، perenga در فداغی، pelezg در دشتی، balalak در باشتویه ای، poruk در اِهوِه ای، tirak در کورده ای، belek در بنارویه ای.

 

ج‌. ساخت دستوری گویش های لارستانی

۱٫ ساختمان فعل

۱٫۱٫ شناسه فعل های لازم

شناسه فعل های گذشته ساده ( اول شخص مفرد: آمدم )

“-em – m – om – am”

-am : اسیری and-am ، گراشی ont-am ، گله داری m-amâ دُرزی hond-am.

om- : اَهِلی، بنارویه ای و فداغی and-om، خنجی، کاریانی و دشتی ond-om ، بیخه ای umad-om ، بلوچی (بُن دشتی) و اهوه ایhond-om .

-m: قلاتی، فیشوری و اِوَزی ond-m، کورده¬ای m- ont.

em- : لاری ond-em ، اشکنانی، پاقلاتی و باشتویه ای hond–em .

شناسه فعل های گذشته نقلی )دوم شخص مفرد : آمده ای(

“-ey -ye -e -eš”

eš- : اَهِلی، بنارویه ای و اسیری andess–eš، گراشی/ زِینَل آبادی hontess-eš، فداغی, andost-eš ،اشکنانی/ پا قلاتی hondess–eš، قلاتی و اوَزی ondest–eš

e- : خنجی، کورده ای و لاری ondess–e، فیشوری و کاریانی ondest–e، اسیری andess-e.

ye- : گله داری âma-ye، بیخه ای .umaδiye

ey- : بیخه ای umad-ey.

شناسه فعل های گذشته بعید ( اول شخص جمع : آمده بودیم )

-eym -im -um -om -em -am” ”

em- : اسیری ammaboδ-em، اَهلی andund-em، خنجی ondessud-em، قلاتی

ondestâd-em، فیشوری ondestod-em، اوَزی ondezbost-em، گله داری.âmahabid-em

om- : گراشی/ زِینَل آبادی .inteson-om

im- : کاریانی ondestud-im، بیخه ای umaδeyδ-im، دُرزیhonsond-im، بلوچی (بن دشتی) و اهوه ای hondar-im

am- : لاریondesson-am، اشکنانی/ پاقلاتی hondessond-am، دشتیandeboss-am،

باشتویه ای hondeson-am.

um- : کورده ای ondessân-um.

eym- : بنارویه ای andezbod-eym.

شناسه فعل های گذشته التزامی ( دوم شخص جمع : آمده باشید (

“-ey -ay -it -in -et -e -i”

i- : اسیری ammab-i، اَهلی andumb-i، گراشی/ زِینَل آبادی onteston-i، خنجی، لاری ondesb-i ، فداغی andob-i، فیشوری، کورده ای و اِوَزی .ondezb-i

e- : قلاتی ondebeš-e.

et- : گله داری âmahab-et.

it /-in- : بیخه ای vit (vin) .umada

ay- : اشکنانی / پا قلاتی hondeb-ay.

ey- : کاریانی ondesbeš-ey، بنارویه ای andezbeš-ey.

شناسه فعل های گذشته استمراری ( سوم شخص جمع : می آمدند )

“-ayn -et -en ”

en- : اسیری eyand-en، اَهِلی ayand-en، گراشی/ زِینَل آبادی zânt-en، فداغی atand-en،

قلاتی و کورده ای dânt-en، لاری dâ’ond-en، اشکنانی/ پا قلاتی hatond-en ، بیخه ای

mimad-en

et- : خنجی و فیشوری atond-et، قلاتی،کاریانی و بنارویه ای adând-et، اوَزی dând-et.

ayn- : گله داری eyâmayn.

شناسه فعل های حالِ ساده ( اول شخص جمع : می خوابیم )

“-eym -om – im -am -um -em ”

em- : فداغی و اَهِلی axat-em، فیشوری xated-em، کاریانی xatâ-em، اسیری exâs-em، گله¬داری .exuө-em

um- : کورده ای y-umâxat.

-am: لاریaxat-am ، اشکنانی/ پاقلاتی haxat-am.

im- : بیخه ای mixôs-im.

om – : گراشی/ زِینَل آبادی xatâ-om.

eym- : بنارویه ای axat-eym ، خُنجی xated-eym، قلاتی .xat-eym

شناسه فعل های حالِ التزامی (اول شخص مفرد : بخوابم)

om- ، am-، em- ، m -

om- : فداغی uxat-om، بنارویه ای vâxât-om، اَهِلی huxat-om، کاریانی و خُنجی ve:xat-om، گله داری boxuө-om ، بیخه ای s-omôbox

am- : اَسیریs-am huxâ لاری، گراشی و زِینَل آبادی âxat-am.

em- : اَشکنانی/ پاقلاتی .huxat-em

m- : اِوَزی m hoxat-، قَلاتی، فیشوَری m ve:xat- ، کورده ای m mvâxat-.

۱٫۲٫ شناسه فعل های متعدی

شناسه فعل¬های متعدی در گویش های اَچُمی

شناسه فعل های گذشته ساده ” انداختن ”

اَسیری/ اَهِلی، لاری، اِوَزی، اَشکنانی/قلاتی، فِداغی

انداختم –om om-kešt om-bes om-best om(hom)-kardi om-ka

انداختی -ot ot-kešt ot-bes ot-best ot(hot) kardi ot-ka

انداخت -oš oš-keš oš-bes oš-best oš(hoš) kardi oš-ka

انداختیم-mo mo – keš mo-bes mo-best mu- kardi ka-moŋ

انداختید -to to- keš to-bes to-best tu- kardi ka-toŋ

انداختند -šo šo- keš šo-bes šo-best u- kardiš ka-šoŋ

 

در بلوچی(بُن دشتی) و اِهوه ای شناسه ها متفاوت از گویش های فوق هستند. این گویش ها در مناطقی بین گویش های اَچُمی لارستان و بندریِ هرمزگان واقع ، و از هر دو گویش متأثراند. مثال:

بلوچی (بُن دشتی) اِهوه ای

me- me-ndâxt om- om-kardi

te- te- ndâxt et- et- kardi

eŝ- e- ndâxtŝ i- i- kardi

mo- mo- ndâxt mo- mo- kardi

-to to- ndâxt to- to- kardi

šo- ŝo- ndâxt ŝo- ŝo- kardi

 

شناسه فعل های گذشته استمراری ” انداختن ”

اَهِلی

قلاتی و دُرزی

خُنجی

اِوَزی اشکنانی/ پاقلاتی فداغی دشتی بلوچی

می انداختمma-kešt ma-best ma-bes ma-best ma-kardi ma-ka om-mibes man-dâxt

می انداختی ta- kešt ta-best ta-bes ta-best ta- kardi ta-ka ot-mibes tan- dâxt

می انداخت a-keštš a-bestš ša-bes ša-best ša- kardi ša-ka oš-mibes šan- dâxt

می انداختیم mua-kešt moa-best mona-bes m-best mu- kardi moŋa-ka mo-mibes mân- dâxt

می انداختید tua-kešt toa-best tona-bes t-best tu-kardi toŋa- ka to-mibes tân- dâxt

می انداختند šua-kešt šoa-best šona-bes best-š šu-kardi oŋa-kaš šo-mibes šân- dâxt

 

شناسه فعل¬های متعدّی در گویش¬های لُری

شناسه فعل¬های گذشته ساده ” انداختن ”

بیخه¬ای گله¬داری

انداختم ver-dâδ-om vand-om

انداختی ver-dâδ-i vand-i

انداخت ver-dâδ vand

انداختیم ver-dâδ-im/em vand-em

انداختید ver-dâδ-in/it/et vand-et

انداختند ver-dâδ-en vand-en

 

شناسه فعل¬های گذشته استمراری ” انداختن”

بیخه¬ای گله¬داری

می¬انداختم vermidâδ-om evand-om

می¬انداختی vermidâδ-i evand-i

می¬انداخت vermidâδ evand

می¬انداختیم vermidâδ-im/em evand-em

می¬انداختید vermidâδ-in/it/et evand-et

می¬انداختند vermidâδ-en evand-en

 

۱۴

 

شناسه¬های فعل¬های گذشته نقلی در گویش¬های اَچَمی “انداخته¬ام”

 

فیشوری، اِوَزی، قلاتی، کاریانی¬، بنارویه¬¬ای om-best-e

لاری، خنجی و کورده¬ای om –bess-e

اسیری و اَهِلی om-kašt-e

فداغی om-kašt-o

گراشی / زِینَل¬آبادی om-bess-en

اشکنانی / پاقلاتی homkarded-en

علامت فعل گذشته نقلی در گویش¬های لُری (مهاجر) دارای ساخت متفاوت از گویش¬های اَچَمی است. مثال :

بیخه¬ای گله¬داری

انداخته¬ام verdâδ-omen, verdâδ-a:m vand-ome

انداخته¬ای verdâδ- iye, verdâδ-ey vand-iye

انداخته¬ است verdâδ- e vand-e

انداخته¬ایم verdâδ- imen, verdâδ – eym vand-eme

انداخته¬اید verdâδ- inen(ite), verdâδ- eyn vand-ete

انداخته¬اند verdâδ-enen, verdâδ- a:n vand-ene

شناسه¬های فعل¬های گذشته بعید گویش¬های اچمی، همراه با فعل «بودن» مثال: “انداخته بودم”

 

فیشوَری، کاریانی، قلاتی om-bestestud

بنارویه¬ای om-besteztud

اِوَزی om-bestestd

کورده¬ای om-bessesun

لاری، خنجی om-besseson

 

۱۵

گراشی / زِینَل¬آبادی om-bessesu

دشتی om-besessoŋ

دُرزی om-bessond

فداغی om-kaštostond

اشکنانی/ پاقلاتی om(hom)-kardesessu

اسیری om-kešte-bi

اَهِلی

باشتویه¬ای om-keštun

om-kardedesson

اَهوه ای om-kardidn

بلوچی (بُن¬دشتی) men-dâxtar

درگویش¬های لُری این صیغه به صورت زیر است . مثال :

بیخه¬ای گله¬داری

انداخته بودم ver dâδeyδ-om venda biδ-om

انداخته بودی ver dâδeyδ-i venda biδ-i

انداخته بود ver dâδey venda bi

انداخته بودیم ver dâδeyδ-im venda biδ-em

انداخته بودید ver dâδeyδ-in (-it) venda biδ-et

انداخته بودند ver dâδeyδ-en venda biδ-en

 

شناسه¬های فعل¬های گذشته التزامی گویش¬های اچمی همراه با فعل «بودن» مثال : “انداخته باشم”

 

خنجی، کورده¬ای om bessez be

بنارویه¬ای، اِوَزی ، کاریانی ، قَلاتی و فیشوَری om bestez be

گراشی/ زِینَل¬آبادی om bessesu

دشتی om besse bi

لاری om bessez bü

دُرزی om bestez bu

 

اسیری om- kešte bu

اَهِلی om- keštunbi

فِداغی om- kaštebe

اَشکَنانی/ پاقلاتی om- kardeδe bu

باشتویه¬ای om- kardedez bu

اِهوه¬ای om- kardide bu

بلوچی (بُن دَشتی) m-endâxte bu

 

در گویش های لُری این فعل به صورت زیر صرف می شود .

بیخه¬ای گله داری

انداخته باشم ver dâ δa v-om van da b-om

انداخته باشی ver dâ δa v-i van da b-i

انداخته باشد ver dâ δa v-u van da b-e

انداخته باشیم ver dâ δa v-im van da b-em

انداخته باشید ver dâ δa v-in (vit) vanda b-e t

انداخته باشند ver dâ δa v-en van da b-en

 

فعل¬های مجهول :

انداخته می¬شود انداخته شد انداخته شده است

فِداغی kašto abe kašto bi kašto bodo

اَهِلی kešta bi kešta bu kešta bode

اسیری akešta ve:bu akešta vâbi akešta vâboδe

خُنجی، کورده¬ای، گراشی/ زِنیل¬آبادی abe bessa bu bessa bode

لاری abü bessa bessa bo’es

اوزی، قلاتی، کاریانی، بنارویه¬ای besta abe besta bu besta boden

دشتی besse mit besse bi bessa bode

اشکنانی/پاقلاتی kardeδa abu kardeδa bi kardeδa bode(n)

اِهوِه¬ای kardida abu kardida bu kardida buden

باشتویه¬ای kata abu kat ? kata bode

بلوچی(بُن¬دشتی) andâxta abu andâxta bu andâxta buden

بیخه¬ای verdâδa mivu verdâδa vi(bi) verdâδa viδe(biδe)

گله¬داری vanda veybu vanda vâbi vanda vâbiδe

پسوند مصدری

پسوند مصدری در گویش های مورد مطالعه a-، o-،e -، -، an- وen – است .

مثال : انداختن

پسوند مصدری a-

اَهِلی kešt-a

اِوَزی¬، قَلاتی¬، کاریانی¬، بَنارویه¬ای best-a

گِراشی/ زِینل¬آبادی، کورده¬ای¬، لاری bess-a

اشکنانی¬/پاقلاتی، باشتویه¬ای karded-a

 

¬ پسوند مصدری o-

اسیری و فِداغی kašt-o

خُنجی bess-o

 

پسوند مصدری e-

دَشتی bess-e

پسوند مصدری -

فیشوَری best-

 

پسوند مصدری an-

دُرزی bess-an

بیخه¬ای ver dâδ-an

گله¬داری vand-an

 

پسوند مصدری en-

اِهوِه¬ای kardid-en

بلوچی(بُن¬دشتی) andâxt-en

 

پیشوندهای فعل

پیشوندهای فعل لازم

پیشوندهای گذشته استمراری: در گویش¬های موردمطالعه چهار گونه پیشوند a-،e- ، ha-، – mi کاربرد دارد. مثال:

a- در فعل «می¬خوابیدم»

اِوَزی، فیشوَری، قَلاتی a-xated-m

بَنارویه¬ای، اَهِلی، خُنجی، کاریانی a-xâted-om

فِداغی a-xated-om

کورده¬ای a-xat-m

لاری a-xated-em

گراشی/ زِینَل¬آبادی a-xated-am / a-xatez-am

دُرزی a-xat-am

بلوچی(بُن¬دشتی) a-xôbid-om

۱۹

 

e- در فعل «می¬خوابیدم»

اَسیری e-xât-am

گَلِه¬داری e-xuөiδ-om

 

ha- در فعل (می¬خوابیدم)

اشکنانی¬/ پاقلاتی ha- xated- em

 

mi- در فعل (می¬خوابیدم)

بیخه¬ای mixôsiδ-om

دشتی mixoteδ-om

 

پیشوندهای فعل لازم در زمان حال و آینده نیز در هر گویش همان است که در زمان گذشته استمراری وجود دارد .

پیشوندهای فعل لازم در زمان حال التزامی:

در این زمان بر خلاف صیغه گذشته استمراری و حال و آینده ، پیشوندهای متفاوتی در گویش ها وجود دارد . مثل :

بیایم بخوابم بروم

اِوَزی be-lg-m hu-xat-m o-č-m

بَنارویه¬ای be-r-em vâ-xât-om ve:-č-om

پاقلاتی/ اَشکَنانی ba-m hu-xat-em o(ho)-č-om

فِداغی ba-m u-xat-om o-š-om

فیشوَری be-y-m ve:-xat-m o-č-m

کورده¬ای be-y-m vâ-xat-m o-č-m

لاری ba-em â-xat-em o-č-em

 

اَسیری be-y-am hu-xâs-am o(ho)-š-am

اَهِلی ba-y-om hu-xat-om ô-š-om

خُنجی be-rom ve-xat-om o-č-om

قَلاتی be-r-m ve-xat-m o-č-m

کاریانی be-r-om ve:xat-om ve:-č-om

گِراشی/ زیِنَل¬آبادی bi-y-am â-xat-am e-č-am

دَشتی be-yom ho-xot-om u-š-am

باشتویه¬ای ba-m hâ-xat-em o-č-em

اِهوِه¬ای bi-y-âm bo-xât-om be-r-am

دُرزی bi-y-âm — o-č-am

بَلوچی(بُن¬دشتی) bi-y-âm bo-xâb-om be-ram

بیخه¬ای bi-y-âm bo-xôs-om be-r-am

گَلِه¬داری bi-y-âm bo-xuθ-om be-r-am

 

چنانکه ملاحظه می¬شود پیشوند فعل¬های بیایم در گویش¬های موردمطالعه bi- ،ba-،be-، پیشوند فعل¬های بخوابمhu- ، -vâ، u-، ve:-، â-، ve، ho، ، bo وپیشوند فعل¬های بروم o- ve:- وho وô و e- وu- و be-

اسم :

اسم معرفه: علامت معرفه در گویش¬های موردمطالعه متفاوت است که چون به آخر اسم اضافه شود، آن را معرفه می¬کند. مثال:

مرد مرد مشخص اسب اسب مشخص

اَسیری/ خُنجی merd merdo asp asp-o

اَهِلی merd merd-ekay asp asp-ekay

فِداغی mard mard-akay asp asp-akey

 

۲۱

قلاتی،کاریانی، بنارویه¬ای، کورده¬ای، گراشی/ زِنیَل¬آبادی mard mard-e asp asp-e

فیشوَری، اِوَزی mard mardâ asp asp-â

اشکنانی/ پاقلاتی mard mardaka(akô) asp asp-akô

لاری mard mard-ü asp asp-ü

بیخه¬ای،گله¬داری mard mard-aka asp asp-u

باشتویه¬ای، دُرزی، بلوچی mard mard-u asp asp-u

دشتی mard mard-i asp asp-i

 

اسم نکره . علامت نکره در اغلب گویش¬های موردمطالعه i است

مثال:

beč بچه beč-i بچه¬ای

merd (mard) مرد merd-i (mard-i) مردی

 

اسم جمع : علامت جمع در گویش¬های اَچُمی â (iyâ,yâ) است. مثال:

adam آدم âdam-â آدم¬ها

zen (zan) زن zen-iyâ (zan-â) زن¬ها

pelle پله pelle-yâ پله¬ها

sib (siv) سیب sib-iyâ (siv-iyâ) سیب¬ها

 

مضاف و مضاف الیه: در تمامی گویش¬های جنوب¬غربی از جمله اَچُمی لارستان و غیر آن ، جایگاه مضاف و مضاف¬الیه در جمله، شبیه به فارسی است مثال:

gelâs-e ô (hô) لیوانِ آب

berâsu (se)-y a:mad برادرِ احمد

۲۲

dus-e (rafik-e) mo (me) دوستِ من

sanduk (q)-e dâr-eni (čuγ-i) صندوقِ چوبی

 

۷٫ صفت .

صفت مطلق، تفضلی و عالی: در گویش¬های جنوب¬غربی صفت وجود دارد . صفت تفضلی به همان صورت که در فارسی است ادا می¬شود ، اما صفت عالی با فارسی متفاوت است مثال :

صفت صفت تفصیلی صفت عالی

got بزرگ got- tar بزرگتر got-tar-az hama بزرگترین

got بزرگ got-ta بزرگتر az hama got-ta بزرگترین

gap بزرگ gap-ta بزرگتر gap-ta az hama بزرگترین

pir پیر pir-tar(pir-ta) پیرتر pir-tar(-ta)az hama پیرترین

 

صفت و موصوف: جایگاه صفت و موصوف درگویش¬های اَچمی و غیرآن شبیه به فارسی است . مثال:

angur-e siyâ انگورِ سیاه

xuna-y got(gap) خانه بزرگ

asp-e safid(δ) اسبِ سفید

چنانکه موصوف جمع باشد، صفت همچنان مفرد باقی می¬ماند. مثال:

asb-e safid اسبِ سفید aspâ-y safid اسبهایِ سفید

angur-e šeri (sirin) انگورِ شیرین angur-ây(ay) sėri(sirin) انگورهایِ شیرین

 

ضمیر

ضمیر شخصی (منفصل): در گویش¬های لارستانی ضمایر شخصی متفاوت و متعدد است. مثال:

من mo : اسیری، اهلی، خنجی، کاریانی، بنارویه¬ای، بیخه¬ای، فداغی، گله¬داری، دشتی، دُرزی

۲۳

ma : اشکنانی/ پاقلاتی، لاری، باشتویه¬ای

m : قلاتی، اوزی، فیشوَری، کورده¬ای

moâ : گراشی/ زیِنَل¬آبادی

me : اِهوِه¬ای، بلوچی (بُن¬دشتی)

تو to : اسیری، اَهلی، خنجی، کاریانی، بنارویه¬ای، بیخه¬ای، اشکنانی، پاقلاتی، فداغی، گله¬داری، لاری، دشتی، باشتویه¬ای، دُرزی، بلوچی (بُن¬دشتی)

t : قلاتی، اوزی، فیشوَری، کورده¬ای

te : گراشی/ زیِنَل¬آبادی

tu : اِهوِه¬ای

او: u خُنجی، بیخه¬ای،گله¬داری، دُرزی، اِهوِه¬ای

i : اسیری، فداغی

hi : دشتی

on : اَهلی، اشکنانی، پاقلاتی، فیشوری

o : بلوچی (بُن¬دشتی)

ono : کاریانی

ânâ : قلاتی

ân : اوزی

ana : گراشی/ زیِنَل¬آبادی، لاری

one : بنارویه¬ای

ano : اِهوِه¬ای

hen : باشتویه¬ای

en : کورده¬ای

hi : فیشوَری

شما: šomâ اسیری، اهلی، خنجی، قلاتی، کاریانی، اوزی، لاری، گله¬داری، دشتی، باشتویه¬ای،

اهوه¬ای، دُرزی، بلوچی (بُن¬دشتی)

۲۴

: گراشی/ زیِنَل¬آبادی išniyâ

آنها/ ایشان âniyâ : کاریانی، بنارویه¬ای، فیشوَری، کورده¬ای

aniyâ : لاری، باشتویه¬ای

anayâ : گراشی/ زیِنَل¬آبادی

ânâyâ : قلاتی

uniyâ : دُرزی

amyâ : اسیری

onyay : اَهِلی

huniyay : اشکنانی/ پاقلاتی

onyâ : اِوَزی

unâ : خُنجی

onâ : بلوچی (بُن¬دشتی)

uvâ : بیخه¬ای ، گله¬داری

ušu : اهوه¬ای

eyšu : اوزی

ešu : لاری

išoŋ : فداغی ، دشتی

ما mâ : خنجی، کاریانی، بنارویه¬ای، بیخه¬ای، گله¬داری، اهوه¬ای، درزی، بلوچی (بُن¬دشتی)

amâ : اسیری، گراشی/ زیِنَل¬آبادی، کورده¬ای، لاری، باشتویه¬ای

a:mâ : اَهلی، فداغی، دشتی

omâ : فیشوَری

âm : قلاتی

am : اِوَزی

hamâ : اشکنانی/ پاقلاتی

 

۲۵

 

ضمیر اشاره :

این e : اسیری، اهلی، قلاتی، کاریانی، اوزی، بنارویه¬ای، اشکنانی

i : گراشی/ زیِنَل¬آبادی، بیخه¬ای، کورده¬ای، گله¬داری، اِهوِه¬ای، دُرزی، بلوچی (بُن¬دشتی)

en : خُنجی، فیشوَری

ini : فِداغی

ene : دشتی

ede : لاری، باشتویه¬ای

آن on : اهلی، خنجی، اشکنانی، فیشوَری، دُرزی

ânâ(ân) : قلاتی، کورده¬ای

ono : کاریانی، دشتی

ana : گراشی/ زیِنَل¬آبادی، لاری

ane : یاشتویه¬ای

ame : اسیری

anâ : اوزی

one : بنارویه¬ای

uni : فِداغی

u : بیخه¬ای، گله¬داری، اِهوه¬ای

o : بلوچی (بُن¬دشتی)

اینها iyâ : قلاتی، گراشی/ زیِنَل¬آبادی، بنارویه¬ای، بیخه¬ای، گله¬داری

eyâ : اسیری

ey : اوزی

enyâ : خنجی

enyay : اَهِلی

۲۶

iniyâ : کاریانی، دُرزی

iniyay : اشکنانی/ پاقلاتی، فِداغی

eniyâ : فیشوَری

ediyâ : باشتویه¬ای، لاری، کورده¬ای

inâ : بلوچی (بُن¬دشتی)

eney : دشتی

iyâ : کورده¬ای

i:šo : اهوه¬ای

آنها : onyay : اهلی

ânâyâ : قلاتی

ânya : خنجی

âniyâ : کاریانی، فیشوَری، کورده¬ای

ânayâ : گراشی/ زیِنَل¬آبادی

nyâ , onyââ اِوَزی

onyâ = بنارویه¬ای

oniyay = اشکنانی

uniyay = فداغی

anayâ = لاری

aniyâ = باشتویه¬ای

oniyâ = درزی

oney = دشتی

amyâ = اسیری

avâ = بیخه¬ای، گله¬داری

onâ = بلوچی (بُن¬دشتی)

ušo = اِهوِه¬ای

۲۷

ضمیر مشترک :

ضمایر مشترک در سه شخص مفرد (خودم ، خودت ، خودش) در همه گویش¬های موردمطالعه لارستانی (اچُمی و لُری) یکسان است .

و به صورت :

xom، xot و xoš تلفظ می¬شود. جز در بیخه¬ای که علاوه¬براین صورت، به صورت xoδom، xoδet و xoδeš هم تلفظ می¬شود.

اما این ضمایر، در سه شخص جمع (خودمان، خودتان، خودشان) در این گویش¬ها متفاوت است. مثال:

در گویش¬های اسیری، دشتی، اِهوِه¬ای و بلوچی (بُن¬دشتی) به صورت xomo، xoto و xošo تلفظ می¬شود .

در گویش¬های اَهِلی، قلاتی، کاریانی، اوزی، بنارویه¬ای، پاقلاتی، اشکنانی، فیشوَری، کورده¬ای، لاری و باشتویه¬ای به صورت:, xomu xotu , xošu تلفظ می¬شود.

در گویش¬های خنجی و گله¬داری به صورت :

xomon , xoton , xošon تلفظ می¬شود .

در گراشی/ زیِنَل¬آبادی به صورت :

xomuyâ , xotuyâ , xošuyâ تلفظ می¬شود .

در گویش بیخه¬ای به صورت¬های

xomun (xoδemun) , xotun (xo

δetun) , xošun (xoδešun) تلفظ می¬شود .

در گویش¬های فِداغی به صورت :

xomoŋ , xotoŋ , xošoŋ تلفظ می¬شود .

و در گویش دُرزی به صورت :

xomân , xotân , xošân تلفظ می¬شود

 

 

3 نظر

  • Ebrahimazarm

    بسیار عالی کامل و جامع کازرون شهر باستانی لرههای استان فارس که امروزه متاسفانه با جعلیات و تبلیغات فارس ها مردم این شهر خود را فارس میدانند نه لر!این هم نوعی دیگر از لر زدایی فارسهاست.کازرون از شهرهای مهم ساسانیان است که در فاصله کمی از آن شهر باستانی بیشاپور ساسانیان و تنگه چوگان وجود دارد. طوایف لری فراوانی در این شهرستان حضور دارن که نادیده گرفته شده اند. وهزاران واژه لری در زبان مردم این شهرحتی نیمی از مردم شهر شیراز هم بسیاری کلمات لری را صحبت میکنند حتی لحجه آنها هم بیشتر شبیه لری است به گونه ای که اگر یک لر یاسوج با یک شیرازی به زبان محلی با هم صحبت کنند به راحتی زبان هم را میفهمند اما یک فرد تهرانی یا اصفهانی به سختی متوجه می شود.بومیان اصیل شهر بیضا و منطقه انشان نیز همگی لر هستند.اگر به سمت جنوب فارس برویم شهر فیروز آباد ترکهای قشقایی حضور دارند.قشقایی یعنی جدا شده,فراری و....و قشقایی های فیروز آباد همگی در اثر جنگ از ترک ها جدا شدنندوبه سرزمین لر ها پناهنده شدند وبا لرها وصلت های زیادی کردنند.گوییند قشقایی های امروز از پدر ترک و از مادر لر هستند.حتی لباس آنها خصوصا لباس زنان آنها لری است.وشهرستان فیروز آباد هم در اصل لر بودنند.اینها شهرهاییست که لرها باید حضور خود را در آنها پر رنگ تر بکنند وبا اطلاع رسانی و تبلیغات وهمایشهای لری و... فرهنگ لری را در آنها زنده کنند و این شهر ها را باز پس گیرند. به امید روزیکه رایزنی اندیشمندان ایل,بتواند این ایل گسسته و پاره پاره شده از لحاظ جغرافیایی را سامان دهد و ما شاهد افتخارات دیرین باشیم


  • Vahid Shokripour

    خیلی جالب بود. بنده از لر های ایلام هستم. نمی دونستم که لارستانی ها لُر هستن. کاش یک نقشه از مناطق لُر نشین هم درج می کردید. مثل خانقین در عراق که توسط کوردها به تاراج رفت و گورد شد به زور. یا ایل بزرگ شوهان که بزرگانشون میگن لُر هستیم ولی زبانمون شد کردی


  • احمد

    دکترعبدالمجیدارفعی تنهاایرانی است که خط عیلامی را ترجمه میکند اومیگویدازهمدان تا میناب لرهستند اما بالهجه های گوناگون.



آخرین مقالات