سه شنبه ۲۴ مهر ۱۳۹۷ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

مقاله پلاک لرستان (نمادی ازمنظومه مناظره درخت آسوریک)

در دوران باستان برخی رسمها نیز وارد رفتارها و کنشهای اجتماعی میشد. مثلأ در نامگذاریها سعی میکردند نام همراه نام حیوان باشد , بعنوان نمونه اسب را میتوان در اسامی لهراسب_گشتاسب_جاماسب دید که به عنوان حیوانی مفید و نجیب شناخته میشود یا سگ که بعنوان حیوانی دلیر و وفادار بود که در لقب کوروش , سپاکو ( ماده سگ ) وجود دارد.

مقاله پلاک لرستان  (نمادی ازمنظومه مناظره درخت آسوریک)

 نوشته شده در: 2017-02-05 و ساعت:11:50:53 PM

 

دکتر ابراهیم باستانی پاریزی در کتاب کوروش کبیر , صفحه ۲۴ نوشته که:در کتابهای سریانی آن عهد کوروش را " سگ دهان " نامیده اند.

همچنین در واژگان سکستان ( سیستان ) و سپاهان , نام سک یا سگ دیده میشود. در بسیاری از سنگ نقشهای ایرانی نقش سگ در کنار انسان دیده شده است. در موزه ایران باستان نیز مجسمه ای سگ از دوران هخامنشی وجود دارد.حتی نام زرتشت را نیز , شتر زرد معنا کرده اند. این نوع اسامی در ایران باستان بسیار یافت میشود و این روند در دوران پس از نیز در میان ایرانیان رواج داشت و حتی اسامی اسلامی را با نام حیوانات می آمیختند و تا همین اواخر این نوع اسامی رواج داشت.

 

در اعراب هم این روند وجود داشت مثلأ:بنی کلب ( فرزندان سگ ) یا بنی اسد ( فرزندان شیر ) یا معاویه ( بچه روباه ).

 

اما در لرستان هم حیواناتی که به صورت نمادین و با ریشه های آیینی در زندگی روزمره آنان جلوه گر شده اند را در نام فامیلی داخل میکردند مثل:پیلی _ دالوند ( دال به زبان پهلوی یعنی عقاب ) _ شیراوند _ چاغروند ( که چاغر به معنی شاهین است ) _ گرگیوند _ بازوند _ چقلوند _ کاکولوند ( شانه به سر ) -شیرعالی - شاهینوندو....

 

 

 اما بز که موطن اصلی او کوهستانهای مناطق لرنشین ایران است و فر کیانی به شکل بره ای نمایان میشد. در کتاب کارنامه اردشیر بابکان و در آیین مسیح بره به شکل فر کیانی آمده است. بومیان باستان لرستان گردنبندهایی با آویز بزکوهی داشتند و بزکوهی را مظهر یکی از عناصر مفید طبیعت در نظر میگرفتند و در عیلام باستان بز سمبل خورشید و گاهی اوقات هم نمادی از باران بود و بین بز کوهی با آن شاخهای خمیده و منحنی و هلالی و ماه رابطه ای وجود داشت به همین علت بود که اعتقاد داشتند شاخهای قوسی شکل بز کوهی میتواند باعث بارش باران شود.

 

در عیلام باستان(لرها) و شهر باستانی شوش , بز کوهی نمادی از کامیابی و نیز سمبل زندگانی گیاهی بود. عیلامیان باستان , مهارتی شگفت در ترسیم و تجسم حیوانات شاخدار داشتند و بز را نشانه باروری و رویش میدانستند نکته جالب اینجاست که نقوش بزکوهی همواره در کنار سرچشمه های آب پیدا میشود. در بین النهرین بز ( انکی ) الهه آب بوده است. آب خود شروع رویش , باروری و زایش است بویژه در جوامع مادر سالار مثل عیلامیان که ارتباط بسیار نزدیک به طبیعت داشته اند و نقوش بز کوهی به آب و باروری مرتبط بودند چون بزهای کوهی بیشتر در کنار چشمه های آب قرار دارند و حروف شبه عیلامی در بسیاری مناطق مثل:نقش بز روی سنگ قبور در روستای پامنار در شهیون_نقش بز در سنگ قبر در دهستان مازو _نشان گله بز روی سنگهای قبر دهکده رازان _ معبد دهنو _ بیت لابات _ تنگ سروک _ کورنگان ممسنی_ اشکفت سلمان _ کول فرح _ معابد برد نشانده _ شوش _ بر دیواره غار میر ملاس بر ظروف سفالی و اشیاء برنزی نقش بزکوهی حک شده است و بر روی سنگ نگاره ها دیده میشود. قدمت این سنگ نگاره ها به قبل از ورود آریاییها برمیگردد. شاخهای بلند بز کوهی نشانه ای از قدرت جنسی و نماد پایداری و سرافرازی بوده بطوری که واژه horny در انگلیسی به معنای شهوتی است و از horn به معنی شاخ و شیپور مشتق شده است. یکی از ویژگیهای هنر عیلامی استفاده از شاخ حیوانات و همینطور حیوانات شاخدار برای زینت ساختمانها بوده است. در معبد چغازنبیل یکی از نماهای ساختمان با یک شاخ بزرگ برنزی زینت داده شده بود. تقریبأ همه تصاویری که از گیل گمش در لرستان بدست آمده او را شاخدار نشان میدهد. خود ذوالقرنین یعنی دارنده دو شاخ. در منازل مردمان لر زبان اغلب سر قوچ یا بزکوهی یا شاخ را میتوان دید که ریشه در باورهای آیینی دارد. شاخ مظهر زایندگی و باروری و نشان دفع بلا و چشم زخم و دوری از شومی بوده است , خصوصأ در ایتالیا برای دور کردن شوری چشم اینکار را انجام میدادند. کلاهخودهای مزین به شاخ بزکوهی هم بیشتر بر این مسأله حکم میکند و پهلوانان ایران و ژاپن کلاهخود شاخدار به سر میکردند.

 

دکتر باستانی پاریزی در کتاب ( کوچه هفت پیچ , صفحه ۴۰۱ ) مینویسد:که یکی از قدیمی ترین متنهای ادبیات پهلوی اشکانی که مثل " بز " خیلی سخت جان بوده و از سیاه زخم خشم اردشیر بابکان و ساسانیان لرتبار جان به در برده است منظومه ای است بنام ( درخت آسوریک ) که در واقع مناظره ای است میان درخت خرما ( درختی که منسوب به جنوب آسور یا آشور است ) با " بز " حیوان کوهستانهای مناطق لر نشین. در آخر بز پیروز میشود.

 

در منظومه درخت آسوریک , بز که نماد جامعه دامدار کوچنده است , درخت نخل را که نماد جامعه کشاورز یکجانشین است تحقیر میکند و بز به نخل میگوید:من در زمین گردش میکنم اما تو چون میخ بر زمین کوبیده شده ای. نمونه های متأخر تر این مناظره کهن را در اشعار فولکلور چون دار جنگه لرستان و مثنوی رز و میش بختیاری میشود جستجو کرد. منظومه رز و میش جزو دروس مکتبخانه های قدیم در ایالت بختیاری بوده است. در ادب اروپایی , فصلی به نام ادبیات چوپانی هست که آنرا پاستورال pastoral میخوانند. شاید قدیمترین این ادبیات همین درخت آسوریک باشد. جالب آنکه هنوز عشایر لر شیوه زندگی کوچ نشینی خود را بر زندگی کشاورزی مفاخره آمیز میدانند. عشایر لر بختیاری , کشاورزان آبادیهای چهارمحال را با القابی همچون کوت کش = کود کش , یعنی کسیکه کود حیوانی را به منظور باروری زمینهای کشاورزی به دوش میکشد مینامند. در پلاک برنزی که در لرستان کشف شده و معروف به " پلاک لرستان " است دو بز و درخت خرما را نشان میدهد که نمادی از منظومه مناظره درخت آسوریک است. در این منظومه , در واقع نخل را سمبل تحول زندگی از گوشتخواری به گیاهخواری دانسته , و بز را نشان روزگار باروری اقتصاد شبانی و کوچ نشینی و بیابانگردی میدانسته اند. جایگاه نخل دشت است و بز هم میبایست در نزدیکترین اقلیم کوهستانی به سورستان ( رویشگاه نخل ) تصور میشود کوههای لرستان نزدیکترین اقلیم به سورستان بوده است. بی شک تکرار نقش بز در برنزهای مکشوفه در مناطق لرنشین و حکاکی روی غارها و سنگها , ریشه در باورهای آیینی مردم این سرزمین , به این موجود داشته است. بز عنصر زندگی دوره پیش از کشاورزی است بز حیوان مقدس اقوام پیش از آریایی است و این موضوع در دست ساخته های برنزی و سنگ نگاره های غارهای مناطق لرنشین بخوبی نمایان است. کوههای لرستانات مأمن و چراگاه انواع بزهای کوهی بوده است و عشایر ساکن در این مناطق به جبر اقلیم ناهموار و دره های عمیق و کوههای بلند بز را عزیز میداشتند از همین روست که در منطقه شاهزاده احمد هنوز بز مورد حرمت اهالی بالاگریوه است و نقش پستانهای او بر چشمه "بزگه" محل احترام مردم و آب تراویده آن را حاجت دهنده تلقی میکنند.اما با ورود آریاییها رفته رفته جایگاه تقدسی بز با حیوان گاو جایگزین میشود. بعبارت دیگر هر چه از دوره جوامع شکارگر و دامدار به سمت دوران تاریخی کشاورزی پیش میرویم , جایگاه بز کمرنگ تر و نقش گاو که ابزار شخم زدن و لازمه کشاورزی است فزونی میگیرد. کشاورزی آموزه اصلی زرتشت در فلات ایران است لذا در این آیین که همواره تأکید بر کشاورزی و آباد کردن زمین است گاو بصورت جانوری مقدس و مفید شمرده میشود بطوریکه فریدون پادشاه اسطوره ای , پرورده ماده گاوی مقدس است. رومن گیرشمن در کتاب ایران از آغاز تا اسلام , صفحه ۱۲۰ مینویسد:بز کوهی با شاخهای طویل , شاهکار نگارگران جانوران لرستان است. نقش حیوانات در میان اشیاء برنزی کشف شده در استانهای لرنشین , نشانه توتم در میان سازندگان است. لرها اسب و بز کوهی را بسیار محترم می شماردند زیرا در زندگیشان بسیار نقش داشتند و اشیاء فلزی که از این جانداران ساخته شده , نمودار معتقدات آنان بوده است. اولین کسانی که اسب را رام کردند عیلامیان بودند , شوش در زبان عبری سوس خوانده میشود و سوس به معنای اسب است. صحرای نیسا NYSA در بروجرد لرستان هم جزو پرورشگاههای اسب بوده است. بز در زندگی پیغمبران هم نقش تعیین کننده داشته است.معروف است که حضرت موسی یک فرسخ دنبال بز خود دوید که او را به گله برساند و همان شب به منصب پیغمبری مبعوث شد ( مجمع النورین , حاج اسمعیل سبزواری , صفحه ۴۸ ). خطاب آمد که ای موسی , پادشاهی همان شبانی است چنانکه گوسفندان خود را از فتنه گرگ نگاه میداری , بندگان ما را نیز از گرگان در پناه دار ( روضه خلد , مجد خوافی , صفحه ۱۴۳ ). در مجمل التواریخ و القصص , صفحه ۲۲۲ آمده که:پیامبر اسلام هفت بز در خانه داشت. و در مجمع النورین , صفحه ۴۰۱ آمده که حضرت رسول میفرمود:بزهای خود را به دست خود میدوشم که خدمت مهمان کرده باشم. روایتی هم هست که وقتی حضرت یونس از درون شکم نهنگ نجات یافت از شیر یک بز نوشید و به سوی قوم خود رفت. پیامبر و ابوبکر موقع هجرت از مکه به مدینه در میانه راه از شیر بز أم معبد نوشیدند ( ترجمه تفسیر طبری , حبیب یغمایی , صفحه ۳۷۰ ). وقتی عزیز مصر , یوسف را برای زلیخا خرید و به خانه برد , زلیخا برای یوسف بزغاله ای تخصیص داد و یوسف با آن بازی میکرد ( تفسیر سورآبادی , صفحه ۴۳۷ ). در بندهشن ( بن:آغاز) اشاره شد که نخستین انسانهایی که خلق شدند ( مشی و مشیانه ) سی روز بدون غذا گذرانیدند و با گیاهان خود را پوشیدند پس از سی روز راهی بیابان شدند و بز سپید مویی یافتند و با دهان , شیر از پستان آن بز مکیدند ( نخستین انسان , ترجمه دکتر تفضلی , صفحه ۲۴ ). نقشی از یک مهر عیلامی مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد داریم و آن شبانی را نشان میدهد که در حال راندن بزی به آغل است ( مقاله فریدون رحیمی لاریجانی , مجله آینده , سال ۸ , صفحه ۳۱۸ ). تیمور پس از فتح گرجستان , کله بز را بعنوان سمبل فتح بر فراز قلعه ای نصب کرد ( کوچه ۷ پیچ, ص۴۴۳ ). بزکوهی در عصر عیلامیها و هخامنشیها , صدرنشین مقام اقتصاد و تحفه گرانقدر بزرگان و امرا بود. در تصویرهایی که بر مالمیر ( ایذه) نقر شده و یکی از قدیمیترین آثار تاریخی ایران است ( اشکفت سلیمان ) طاقچه ها و تصاویر رجال و اسب و زین و یراق کاملا مشخص است و در آن بزکوهی که شاخهایش به عقب برگشته را نشان میدهد و در جلوی آن سه بز کوهی را نشان میدهد که سر بریده و قربانی شده اند. حسن پیرنیا در کتاب ایران باستان صفحه ۱۵۵۶ این کتیبه را مربوط به عصر عیلامی میداند. اصطلاحی است که میگوید:بز و شمشیر هر دو در کمرند. منظور بالا گزینی بز است. شاخ بز ور کمرم بید _ به خیال خنجرم بید عطار در اسرار نامه میگوید:چو بز تا چند خواهی بر کمر بست _ که خواهی کام و ناکام این کمر بست. بز پیشاهنگ را در بختیاری "تکه" میگویند. در گیلان به بز کدخدا میگویند ( گیلان در گذرگاه زمان , ابراهیم فخرایی , ص ۷۸ ). اعراب هم بز پیر را سید میخوانند. دکتر ابراهیم باستانی پاریزی در خاتون هفت قلعه , ص ۲۱۵ میگوید:بهترین نقاط پرورش بز مناطق لرنشین است و قدیمی ترین افسانه کوهستانهای لرستان , افسانه گیل گمش است که نسخه خشتی آن سال ۱۸۴۹ میلادی در تپه های نمرود کشف شده که متعلق به کتابخانه آشوربانی پال بوده و دلبندترین دعایی که در لوح ششم آن به چشم میخورد مربوط به بز است. در آثار قدیم هر جای کوهستانها و دشتهای لرستان و مناطق لرنشین را کاوش میکنید , مجسمه های برنزی بز را از زیر خاک در می آورید. هم اکنون کلکسیون مادام " گدار" غنی ترین کلکسیونهای عالم است که نصف آن مجسمه های برنزی بزهای لرستان است.

این لرها بودند که به میزان ارزش وجودی بز پی برده بودند و در حکم یکی از الهه ها و سمبلهای لرستان بوده است مثل آناهیتا.

 

نویسنده: پادنا پولادوند

6 نظر

  • مهدی سالاری

    احسنت _ بسیار زیبا بود. سپاس از تیم سایت نگین زاگرس … پایدار باشید


  • حاجیوند

    سلام. ممنون از مقالتون. پس این همه نقش بز در جای جای لرستان ها همین حکایات رو داره+ ?


  • معصومه رضایی

    واقعا عالی بود


  • غفوری

    لرهای بختیاری به این بزهای نر بزرگ ( گله کش ) یا ( تپش ) میگویند ؛ چرا که معمولأ با افتخار جلوی گله را میرود و آنها را هدایت میکند.


  • درخت آسوریک:مناظره بز و نخل خرما

    یکی از قدیمی ترین متن های ادبیات پهلوی اشکانی که مثل بز خیلی سخت جان بوده و از سیاه زخم خشم اردشیر بابکان و ساسانیان جان سالم به در برده است منظومه ای است به زبان پهلوی اشکانی و به نام درخت آسوریک است. این، کتاب مناظره ای است میان درخت خرما ، درختی که منسوب به جنوب آسور است با بز حیوان کوه های لرستان . در این مناظره عاقبت کار بز پیروز میشود. در ادبیات اروپا ، فصلی به نام ادبیات چوپانی هست که آن را پاستورال Pastoral میخوانند شاید قدیم ترین این ادبیات همین " درخت آسوریک " باشد. دکتر ابراهیم باستانی پاریزی در کتاب کوچه هفت پیچ ، چاپ ششم ، صفحه ۴۱۰ مینویسد:منظومه درخت آسوریک مناظره میان تمدن شهر نشینی ( کشاورزی و کشت و زرع ) و میان اقتصاد شبانی و روستایی به نظم درآورده باشد و در واقع نخل را سمبل تحول زندگی از گوشتخواری به گیاه خواری دانسته و بز را نشان روزگار باروری اقتصاد شبانی و کوچ نشینی و بیابانگردی و در واقع عصر گوشتخواری انسان که خیلی پیش از روزگار تمدن کشاورزی و سبزی خواری بوده است. این دوره از تحول انسانی از مهمترین ایام عمر بشر است زیرا با تبدیل یک گوشتخوار به گیاه خوار ، اساس اخلاق و روحیه دگرگون شده است باید عرض کنم که سهم بزرگ این استحاله و در واقع پیدایش تمدن سبزی خواری یعنی نشستن بیل به جای کارد و شمشیر توسط زنان و بانوان صورت گرفته زیرا این زنان بودند که به علت بارداری و بچه داری ناچار به سکونت در یک جا شدند و نخستین دانه را اتفاقأ افشاندند و آبیاری کردند و کشت و ذرع را پایه نهادند. اما چرا بز در این منظومه پیروز شده است ؟ به گمان من این منظومه یک شعر طنز آلود بوده است مربوط به روزگار پیروزی چادر نشینان و گوسفند چرانان اشکانی که از کوهستان های سرخس و ابیورد و دره گز سرازیر شدند و بر دشتهای کل ایران و بالاخره حوالی آسور و بابل و شهر آباد تیسفون پیروز شدند و در اطراف کاخ های دجله چادر زدند و تمدن هزار ساله کنار دجله را منکوب تیرهای بلند کمانداران پارتی ساختند که هر سربازی با تیر خود دو سرباز دشمن را در جنگ و گریز به هم میدوخت. این منظومه طعن آمیز به گمان من نشانه پیروزی گوسفند داران و صاحبان اقتصاد شبانی بر ثروتمندان و مالکان و باغ نشینان تمدن باره سواحل دجله و فرات بوده است و در واقع اثری است بر مبنای پیروزی نظام شبانکارگی بر نظام کشاورزی و غلبه بدویت بر حضاره یعنی پیروزی قبیله ای که یکی از افراد آن مثل وردان برای عزل برادرش گودرز دوم ۳۵۰ مایل راه که حدود ۵۶۰ کیلومتر میشود را آن زمان در دو روز طی میکرد ! تسلط چنین کسانی بر مردم شهرهایی که با کفن ابریشمی به خاک می رفتند ! و تسلط قومی که در پهندشت حکومت آنان نعل کفشک اسب اختراع شد بر مردمی که هزاران سال پیش از آنان ، ستاره ها را رصد میکردند و قانون حمورابی را به کار می بستند.


  • رنگین نگاره های بز کوهی در ایران

    نقش بز کوهی بیش ترین رنگین نگاره ایجاد شده در ایران است که به صورت مشبک و با کشیدن چند خط ساده افقی ، عمودی و منحنی به تصویر کشیده شده است. بز کوهی و جایگاه مهم آن در باورها و اساطیر اقوام گذشته این دیار را از پیش نمایان ساخته و شاید بز کوهی و جانوران منقوش دیگر در این سنگ نگاره ها اهمیت جاودانه ای دارند ، آن گونه که ممکن است بین شاخ های خمیده و هلال ماه در این نقوش ارتباطی متصور باشد زیرا در قدیم ماه با باران شناخته میشده است.



آخرین مقالات