چهار شنبه ۲۷ تیر ۱۳۹۷ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

پسوند ''وند''

وقتی یک دزد مالی را که سرقت کرده پیش مالخر می‌برد که بفروشد آنجاست که ممکن است مالباخته اجناس خود را دیده و دزد را رسوا کند. اینجا زبان لری مالی است از لری زبانان و سارقی به نام پان و بازاری به نام اینترنت پدیدارند. پسوند ''وند'' یکی از نشانه های شناخت قوم بزرگ لر میباشد که متاسفانه در ده های گذشته پدیده لر گریزی و کرد پنداری که به جان قوم لر افتاده است پسوند ''وند'' را در بخش هایی از لرستان بزرگ بلعیده و در حال هضم ان میباشد . اما جدا ازین مورد گاهی در بعضی وبلاگ ها و سایت ها مشاهده میشود که عده ای که از فقر علمی برخوردارند این پسوند (وند) را ریز کرده و تنها به ایل خود اختصاص داده اند که جای بسی شرم و تاسف دارد ، این دسته نیز پدیده ایست که به نوعی از پان هایی که امروزه بجان کشور عزیزمان ایران افتاده اندخاسته یا ناخاسته پیروی میکنند. لرها قومی بوده اند که گذشتهء ان ها بر تمام شرق شناسان و ایران شناسان پوشیده نیست ، قومی که همواره پاسبانی ایران بزرگ را کرده و هیچ گاه به وطن خیانت نکرده است. دشمنان ایران زمین به این مهم خوب دست پیدا کرده اند و دریافته اند که برای تضعیف پایه های ایران باید لرها را تضعیف و تجزیه کنند ...

پسوند ''وند''

بسیاری از اقوام ایرانی در آخر نام خانوادگی‌شان یک پسوند دارند که به طور معمول از آن پسوند می توان به ریشه ی قومیتی آن شخص یا آن قوم پی برد.

به عنوان مثال پسوند "لو" (مثل اینانلو) برای اقوام آذرى است و پسوند "زایی" (مثل صفرزایی) در میان اقوام بلوچ رایج است.

اما پسوند "وند" به چه معناست و ریشه در کجا دارد؟ این پسوند اصالتا متعلق به کدام قوم است؟

تقریبا بیش از 60درصد لر زبانان دارای پسوند «وند» هستند، فراگیری این پسوند چنان است که بسیاری وجود آن را نشان دهنده لر بودن میدانند. حداقل میتوان این مطلب را قاعده کرد که پسوند «وند» تنها در طوایف لر دیده میشود و طوایف کرد از آن استفاده نمیکنند (گرچه در چند دهه گذشته بخاطر رواج خود کرد پنداری عده ای این پسوند را از اخر نام ایل یا طایفه خود حذف یا تغییر داده اند). اما در کل این مسئله میتواند اندکی ما را در شناخت طوایف و انشقاق آنها از کرد یاریگر باشد.

1.      استفاده از پسوند وند در بین ایلات بزرگ بختیاری = 98 درصد

2.      استفاده از پسوند وند در بین ایلات مینجایی = 90 درصد

3.      استفاده از پسوند وند در بین ایل لک = 70 درصد

4.      استفاده از پسوند وند در بین ایل کلهر = 30 درصد

5.      استفاده از پسوند وند در ایل زنگنه کرمانشاه = 10 درصد

6.      استفاده از پسوند وند در دیگر ایلات تقریبا هویت خود را از دست داده است

(این امار تقریبیست)

همانگونه که می دانید زبان لری ریشه در پهلوی باستان دارد و بسیاری از کلمات پهلوی باستان که در زبان های دیگر از جمله زبان معیار ما مستهلک و فراموش شده اند، در زبان لری کماکان مستعمل و زنده اند.

میتوان گفت یکی از دلایلی که به شاخه ای از لرها، فیلی می گویند همین است.

(فیلی یا فهله ای = پهله ای / پهلوی : اعراب چون حرف 'پ' ندارند آن را 'ف' می خوانند)

 

در پهلوی باستان کلمه ی "وند" به معنای نگهبان و مسئول می باشد. طوايفى از لرها نيز پسوند وند را دارا هستند مثل ( زراسوند، پولادوند/فولادوند، بهداروند،میرزاوند،بيرانوند و....)

زراسوند = نگهبان زر/طلا ها

پولادوند/فولادوند = نگهبان فولادها یا اهن ها

بازوند = نگهبان بازها (عقابها)

دریک وند= خزانه دار

دالوند = شاهین بان (دال واژه ای لکی است که می توان آن را در نام دال آهو، کوهی در کرمانشاه دید که عده ای آن را دالاهو میدانند)

و....


داشتن پسوند در آخر نام طوایف روش معمولی در میان اقوام ایرانی و حتی غیر ایرانی است که علاوه بر آن که باعث وحدت و شناسه در میان یک قوم میشود آن را از گروه های دیگر ایلی تمییز میدهد.

برای مثال:

آلمانیها از پسوند von-van /فن/ به معنای /از/ استفاده میکنند.

فرانسویها از پسوند Tu تو مالکیت استفاده میکنند .

اسکاتلندی ها از پسوند nik - ni نیک - نی به معنای *دختر* استفاده میکنند .

پرتغالی ها از پسوند dos دوس به معنای* از* استفاده میکنند .

اعراب ازپسوندهای AbuوBenو Al ابو و بن و ال به معناهای *پدر* و* پسر* استفاده میکنند.

ژاپنی ها از پسوند Naka ناکا به معنای *وسط* استفاده میکنند.

ایتالیایی ها از پسوند Degli دگلی *مالکیت* استفاده میکنند.

ارامنه از پسوند Der به معنای* فرزند* استفاده میکنند.

ترکها از پسوند Lu لو استفاده میکنند.

بلوچها از zo , zehi زو و زهی استفاده میکنند.

انگلیسیها از Son ,Mc سون و مک به معنای *فرزند* استفاده میکنند.

در مردمان لر تبار نیز چنین ویژگیهایی وجود دارد و نامهای خانوادگی و طوایف آنان بیشتر از پسوند *وند/ون* از ریشه مصدر *ونن/وندن* به معنای افکندن و دوانیدن پیروی میکند و به دو شکل *ون* و *وند* ادا میشود.

در چند دهه گذشته به دلایل گوناگون و نیز با به کار گیری شیوه های مختلف ترغیب , تشویق و گاه اعمال زور بر ایلهای لرستان(همه سرزمین های لرنشین) برای انتخاب نام خانوادگی به جز نام ایلها به منظور دریافت شناسنامه , میل و رغبت برخی خانواده ها ونیز به دلایل مختلف از جمله تداخل جمعیتی نامهای خانوادگی در میان مردمان لر بسیار متنوع شده و در برخی مناطق به طور کلی ساختار خود را از دست داده و نامهای متفاوتی برگزیده شده است.

در زیر تعدادی از نامهای ایلات و طوایف لر تبار بختیاری , لک , فیلی و ... نوشته شده است که البته با توجه به تغییر مکان زندگی به دلایل کوچ و تبعید و ... آمیختگیها و پراکندگیهایی نیز در مناطق جغرافیایی مختلف صرف نظر از گویش و خواستگاه اولیه جغرافیایی آنان به وجود آمده است و نیز نامهای طوایف و خانوادگی به پسوند *وند/ون محدود نمیشو :

*لرهای بختیاری:

دیناروند -بختیاروند-زراسیوند - اسیوند - ایهاوند- سیف الدین وند -سهماروند-خلیل وند- گاییوند-شیخ عالی وند- کلاوند- قاسم وند- ارزویی وند- کوراوند- علاءالدین وند-بلیوند- ممی وند-تساروند - دویروند – فرخ وند - جمال وند -غریب وند -عاشوروند - عالی وند - جاوند -ممی وند- پولاد وند - عبدال وند - حاجی وند - عیسی وند - گرگیوند - جلیل وند - وسوند - آدینه وند - شهروسوند -میزه وند- پولادوند- سالاروند -گراوند- الاسوند- بیران وند- حاجیوند-عیسوند- جعفروند-جمشیدوند- بهداروند.

*لرهای لک:

بیرانوند-باجلوند-حسنوند-کاکولوند -جلالوند-یوسفوند-کولیوند-ترکاشوند-کرم علی وند-کاکاوند-مظفروند- ولد وند- مراد- تاجدینوند- باریکوند-موسی وند-احمدوند-می‌روند-تالوند-گُجوند-درگا وند-آدینه وند-بالاوند-کاوشوند-جلیلوند-نامی وند -پایروند-هم وند-شیرازوند-عثمانوند-بیژنوند-قلابوند-گراوند-رومانوند-کرنالوند-دینارآوند- زینل وند- غیاثوند-دشتی وند-کید خورده وند-همایون وند-خیروند- قنیوند- خضروند-سهرایوند-سپهوند-هداوند.

*لرهای مینجایی و پشتکوه:

سکوند- شهنشی‌وند -طاهروند- قاسم‌وند- خلفوند-ندروند -شهرخوند -مرتضی‌وند-بیساوند-قلاوند-دركوند- بهاروند- سیراوند- دیرکوند- شیرکوند-مراد علي وند-دالوند- كردعلي وند-متاوند -شون وند-میرزاوند- ويس وند- پولادوند- کمالوند- گلالی وند -زینی وند- طالبوند- کرفوند- ساتیاروند- هدر وند- شاهی وند- ایسه‌وند- کیاوند- حیدروند- رماوند.

*لرهای کلهر و فیلی:

روتوند-کیخسروی راوند-ریزه وند-دوستعلی وند-نوروژه وند-باپیروند-مه‌میه‌وند-مظفروند - کرکلوند - پایه وند-جمالوند -یارم وند-ستار وند-خزروند - مرشدوند-خرزینوند-سرایلوند-کله وند-کناری وند-رسولوند.

 

پسوند شناسه لرتباران یکی از وجه های تمایز بین لرها ودیگر اقوام به خصوص کردها است; چنانچه به گفته سیسیل جی ادموندز پسوند *وند* در بین کردها وجود ندارد.

چنین است که ایل لک *باجولوند* هنگامی که در همجواری کردها زندگی میکند شناسه * وند* خود را از دست داده و *باجلان* خوانده میشود.

برخی ایلات و طوایف مهم کرمانج عبارتند از: هودانلو، بادلانلو، زیدانلو، صوفیانلو، توروسانلو، زنگلانلو، باچیانلو، رودکانلو، رشوانلو، حمزکانلو، شیخ امیرانلو، جلالی، سیاه منصور، جهان بیگلی، مادانلو، قرباشلو.

ایلات و طوایف مهم کردستان نیز عبارتند از : ايل گلباغى شامل طوايف قلقالى، جوجه رشى، كاملى، مراد گورانى و سندولى. ميكائيلى، شاطرى، گلالى، رخ زادى، اسماعيل عزيزى، شيخ اسماعيلى، هارونى، كمالى، باشوگى، مندمى، ولدبيگى، ايناخى، كلاشى و ترخانى- كماسى، سادات نقشبندى و كلانترزان,كشكى , كمانگر, شهيدى، بهرام بيگى، احمدى و لطفالله بيگى, گورك سقز، فيضالله بيگى، تيله كوهى، جاف سقز، كلالى، وكيلى قباغلو، سرشيو سقز، گوره قلعه ديوانى، اردلان، ده بكرى سقز و خور خوره, احمد زينل، بيگ زاده، گيوه كش و خراط، ندرى، لالهاى، كوسهاى، گشكى، سور سور، سگور و تامى جوزى.


سیسیل جی ادموندز مینویسد: «نام­هایی که به وند ختم میشوند مخصوص سرزمین اصلی کردستان نیستند و در میان لرها شیوع بیشتری دارند. این پیشوند از ریشه فعل لری «وندین» به معنای افکندن یا دوانیدن و لذا به معنی شاخه یا شعبه است و نخستین بخش نام قبیله همیشه نام «نیا» است و هیچ گاه نام محل نیست» (ادموندز؛ 1382: 54)

ابراهیم یونسی حدث ادموندز را که آن را ریشه «ونن» vanen میداند با دیده تردید نگریسته و میگوید «دانشمند آلمانی این پسوند را از ریشه «بند» میداند اما من این وجه اشتقاق را که از یکی از درس خواندگان خرم آباد شنیده ام و نظایری در سایر زبان ها دارد محتمل تر میدانم» (همان: 54)

 

دکتر طبیبی، بی آنکه به نام ادموندز اشاره کند نظر او را تکرار کرده و «ون» را از ریشه افکندن و دوانیدن میداند و در عین حال شرط عضویت افراد یک طایفه را به داشتن «نیای مشترک آرمانی» برمیشمرد:

«در سیستم خویشاوندی آرمانی نیز عضویت افراد، نه تنها به سبب خویشی و قرابت خونی، بلکه داشتن نیای مشترک آرمانی است که ایل یا طایفه بنام او نامیده میشود. این نوع خویشاوندی در میان عشایر لر بیشتر وجود دارد که با پسوند «وند» مشخص میشوند مانند همه وند (همه یا حمه مخفف محمد) حسنوند / بهاروند / رشوند/ بختیاروند / عیسوند/ حاجیوند/ حسینوند/ گرگیوند/ میوند و غیره...

این پسوند از ریشه فعل لری «وندین» به معنی افکندن یا دوانیدن در مفهوم شاخه یا تیره است.» (طبیبی؛ 1378: 200)

 

محمد حنیف به نقل از ایرج محرر ذکر پسوند «وند» یا «ون» را علاوه بر نام طایفه برای نام مکان هم ممکن میداند:

تاکنون خیلی از پژوهشگران در مورد پسوند «ون = وند» وند تحقیق کرده اند چرا که این پسوند نه تنها در نام اقوام ایرانی دیده میشود بلکه در نام برخی از اماکن ایران همچون دماوند، نهاوند و الوند نیز وجود دارد. حتی واژه «دما» در نام ترکیب دماوند را به معنی عقب و واژه نها – در نام ترکیبی نهاوند ـ را به معنی جلو ذکر نموده اند، من نیز به این باورم که واژه ال در نام ترکیبی الوند دگرگون شده آن (عقاب) است که روی هم به معنی عقابوند همچون نام خانوادگی دالوند در لرستان که به معنی عقابوند است» (حنیف؛ 1378: 6)

البته همین محقق پسوند ون در بیرانون (= بیرانوند) را استثنا دانسته و میگوید: «پیشوند بیدن درنام بیرنوند دگرگون شده نام بهرام (بهرم ← بهرن ← بیرن) به شمار میرود از ریشه اوستایی وِرِتمن» (همان)

وند در دستور فارسی به شکل «ون» و «آوند» هم آمده است: آوند که از گروه وندهای سترون است به دو جور «- آوند» و «---وند» با ویژگی هایی که صرفی اند نه آوایی به کار میرود. گونه های این وند به دریافته های (دارندگی،‌ نسبت)؛ اسم آمیخته شده اند و اسم (خداوند) یا صفت (ورجاوند) ساخته اند، پسوند «ون» ((van  هم در دستور فارسی پسوند شباهت، لیاقت، همانندی (شبیه، چگونگی) ذکر شده است. ون سبک شده وان و نشان شباهت و مانندگی است (ضیاءالدین هاجری، 1377: 256)

وند در دستور زبان فارسی نشانه نوعی ارتباط است.

وند در ایران باستان (ونت) vant و در سنسکریت وت vat بوده پسوندی است به معنای:

الف) خداوندی، صاحبی مانند: دولت هنر

ب) شباهت: خاوند (خداوند)، پولادوند

ج) در پایان اسم های مکان درآید: ورجاوند، دماوند

 

دکتر هاجری در این باره اضافه می­کند:

«پسوند «وند» برای نسبت است و در فارسی باستان به معنای «دارنده» بوده مانند پیوند، خداوند، خویشاوند، در زبان فارسی گذشته گاوند (= گاودار) در نام های خاص مردمان، اماکن، طوایف نیز آمده است مانند: الوند، پولادوند، باوند، دماوند، نهاوند، سگوند»

در کتاب «کاملترین دستور زبان فارسی» دربارهء پیشوند و پسوندهای زبان فارسی (ص 388) از گفتار کسروی آمده است: «وند که در آخر نام های خانواده ها و ایل ها بسیار آمده چنانکه باوند، هیداوند و عیسوند ، بختیاروند و لغت نویسان آن را ادات نسبت دانسته و در کلمه خداوند به معنای (مانند) نوشته اند ما می پنداریم در نام های نهاوند و دماوند به هیچ یک از این معنی ها نبوده و معنایی دیگر دارد چه (وندن) در زبان های باستان ایرانی به معنای (نهادن) بوده و یکی از معناهای نهادن واقع شدن و ایستادن بر جایی است؛ و (نها) به معنی پیش و دُما، به ضم دال به معنی پشت و دنبال بوده پس نهاوند یعنی شهر یا آبادی ایستاده در دنبال و پشت. میتوان گفت در نامگذاری این دو آبادی، دوری و نزدیکی آنها را نسبت به جایی یا شهری میزان گرفته، آنچه نزدیک بوده نهاوند و آن دیگری را دماوند نامیده­اند»  (ضیاءالدین هاجری، 1377: 259)

این گمان اخیر را ملک الشعرای بهار هم متذکر میشود و میگوید که دماوند از ترکیب دما (= پشت)، + وند ساخته شده و این گمان را تقویت میکند که دماوند و نهاوند به معنای حدود «وند»ها به معنای مطلق طوایف لر بوده است به عبارتی «وند» نام عمومی طوایفی بوده است که حدفاصل همدان و تهران زیسته اند.

 

در منطقه لرستان جنوبی و مشخصا ایلات کهگیلویه و بویراحمد و ممسنی اولا پراکنش «وند» خیلی کمتر می شوند، از طرف دیگر ظاهرا تلفظ آن هم دستخوش تغییر می گردد. شاید این مساله به زبان لری منطقه بازگردد. در لرستان وند را  van تلفظ می کنند که مصدر آن می شود  vane و   vanen ، در بختیاری  vand  و  ven و مصدر آن   vandan    و  vanden

 

اما در لرنشین جنوب ظاهرا این واژه  uni بر وزن «نونی» تلفظ می شود، به این نامطایفه ها بنگرید: احمدونی، گلگونی، مراسخونی، تارمونی، دیگلونی، بادلونی.


نتیجه گیری

  1. وند: این پسوند بر چگونگی و مانندگی و گاهی دارندگی دلالت دارد. مانند: شهروند، پیشوند، پسوند، میانوند. که در زبان لری باستان ، پهلوی میانه و اوستایی بصورت a/an/van/vant می‌باشد.
  2. وند فقط مختص مردم لر میباشد و یکی از شناسه های شناخت مردم لر است.
  3. وند در قوم لر یک نوع تعلق و یا وابستگی و یا معرفی ریشه و نسب خود به شخص و یا ایل و در نهایت قوم خود(لر) میباشد.
  4. بعبارتی دیگر وند یعنی دنبال کننده و از نسل شخصی مشخص، مثلا وقتی میگویند عیسوند یعنی افرادی که از نسل عیسی هستند
  5. وند در اخر نامهای لرتباران یک نوع تاکید بی قید و شرط در معرفی هویت و اصالت انهاست
  6. وند پسوندی میباشد که فقط مختص قوم لر و یک شناسه در شناخت قوم بزرگ لر میباشد و تمام اشخاصی که  گوشه گوشه کشورمان زیست میکنند و این پسوند را در اخر فامیلی خود دارند بدانند که اصالت ان ها لر تبار است که ممکن هست به دلایل همچون تبعید یا مهاجرت به نقاط دیگر رفته و  هویت لری خود را رفته رفته از یاد برده اند.
  7. وند یعنی وند یعنی لر یعنی من هستم

9 نظر

  • رحیم کلهر

    سلام و درود . ممنون از اطلاعات خوبتون . این قضیه در بین عموم مردم نیز بهمین معناست . یعنی پسوند وند تایید بر لر بودن هست


  • صحبت اله نباتی

    با سلام و تشکر از اطلاعات کامل و جامع شما. بدون شک و تردید پسوند *وند *بیشترین کاربرد را در نام طوایف لر دارد. و به معنای دسته و گروه به کار میرود.


  • سیماش

    دکترعلی شریعتی در کتاب تاریخ ادیان جلد دو میگه وند توتم لرهاست.وند به زبان پهلوی یعنی افکندن.مثلا دریک وند یعنی اصل و نیای این طایفه فردی بنام دریک بوده است که دریک واحد پول هخامنشیان بوده و در کتابهای باستانی مثل تاریخ ایران باستان نوشته دکتر شیرین بیانی به اون اشاره شده است

  • مدیر وبسایت

    درود بر شما از اطلاعی که دادید. با تشکر


  • kurd

    وند صرفا یک پسوند شناخته شده برای قوم لر می باشد . حتی کسانی ک پسوند وند را دارند اما در بین کرد و یا فارس و ترک و غیره زندگی میکنند و خود را کرد یا فارس و یا ترک و غیره می نامند این ها نیز در اصل از ریشه لر هستند


  • کرد کرمانج

    درود بر لرستان


  • دت لک

    بروهی لرستان بزرگ


  • سلفچگان

    درود بر لرستان بزرگ


  • شهنشاهیوند

    شهنشاهیوند ندروند خلفوند طاهروند مرتضی وند شهرخوند قاسموند از ایل آهوقلندری هستند که قبلا در طایی کنا دایی هاشون (رشنو) و جدشون سید علی آهوقلندری بودن و بعدها به خرم آباد دورود اندیمشک و دزفول و دره شهر نقل مکان کردند زبان همه قبلا لری بالاگریوه ای بوده ولی الان بجز شهرخوند و مرتضی وند بقیه لری خرم آبادی حرف میزنن


  • زینی وند

    در بین اقوام به همین توصیفی که شما ارائه دادید درست می باشد لرهای(چهار محال بختیاری و یاسوج) لر پشتکو و پیشکو(ایلام و لرستان) ولی در بعضی از شهرستان ها لهجه ها و گیش های لر ی تغییر کرد مثلا در شهر ایلام. لر پشتکو و پیشکو بعلت وسیع بودن والی ها آنها را از هم جدا کرد تا مدیریت بهتر داشته باشد



آخرین مقالات