یک شنبه ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ ساعت

نشریه فرهنگی تحلیلی نگین زاگرس معرف مردمان لر

معماری لرستان فیلی

منطقه لرستان و سرزمینهای پیرامونی آن به گواهی آثار به دست آمده ، از گذشته های بسا دور پیش از تاریخ ، جایگاه استقرار و سکونت تمدن های نخستین بوده است. اصولأ موقعیت ویژه جغرافیایی این سرزمین باعث میشد که در دوره پیدایش تمدنهای اولیه به عنوان یک پل ارتباطی ، تمدنهای میان رودان ( در باختر ) و تمدن های داخلی فلات ایران ( در خاور ) عمل کند.

معماری لرستان فیلی

نگاشته شده توسط: محمد محمدی

این جایگاه جغرافیایی ویژه به همراه وجود جلگه های زر خیز ، کوه های بلند ، جنگل های گسترده و رودهای خروشان ، باعث استقرار _ توجه و تأثیر پذیری متقابل تمدن های مختلفی در این سرزمین شده است. با توجه به این ویژگی هاست که باستان شناسان معروف مثل دکتر فرانک هول آمریکایی ، سرزمین های باختری ایران (بلاد لرنشین) را از دیدگاه تاریخی مرکز تاریخی _ فرهنگی ایران نامیده است. کشف اشیاء تاریخی و محوطه های باستانی پر شمار در بلاد لر نشین از گذشته های دور تا تمدن هایی همچونایلام باستان _ کاسیان _ الیمایی _ ماد _ هخامنشی _ اشکانی _ ساسانی و اسلامی گواه روشنی بر این گفته است.

استقرار تمدن های نخستین و پیدایش حکومت های منطقه ای _ ملی باعث بروز تحولات بزرگی در این منطقه گشت که از آن جمله میتوان به رشد و توسعه معماری _ گسترش شهر نشینی و در نتیجه پیدایش و توسعه شهرها و مراکز جمعیتی اشاره کرد. پیدایش نخستین شهرها در " لرستان فیلی" به دوران باستان برمیگردد و در دوره تمدن ایلام باستان براساس شواهد تاریخی و گفته باستان شناسان معروف ، شهرهایی در منطقه کوهستانی عیلام شمالی ( لرستان امروزی ) وجود داشته است. وجود شهری بنام خایدالو که مطابق خرم آباد امروزی است که پایتخت دوره سیماشکی ایلام باستان بوده است.

در مورد دوره سلوکیان و پارتها شواهدی در دست است که شهر مهم و تاریخی نهاوند در دوره سلوکی بنا شده است. در کتاب اشکانیان اثر میخاییل میخاییلوویچ صفحه ۲۵ آمده که یونانیها شهر لاعودیکیا را در نهاوند تأسیس کردند و در صفحه ۱۴۵ اشاره شده که در سال ۱۹۲۰ در نهاوند گنجی کشف گردید که بنام گنج قارنیان معروف شد که در این گنجینه مصنوعات فراوان کنده کاری شده پارتی گرد آمده که بدون اطلاع از آنها درک مصنوعات هنری نقره ای ساسانی دشوار بود.

همچنین معبد آناهیتا در کون گوبار ( کنگاور ) مربوط به دوره متقدم پارتی میباشد. برخی از پژوهشگران هم محوطه تاریخی رماوند در بخش کونانی کوهدشت را به دوره اشکانیان نسبت داده اند. با روی کار آمدن شاهان قدرتمند ساسانی جامعه ایران آن روزگار به سرعت به سمت شهر نشینی سوق داده شد چنانکه برخی پژوهشگران پیدایش نیمی از شهرهای تاریخی ایران را به این دوره نسبت داده اند و شهر شاپور خواست هم در دوره شاپور دوم ساسانی ساخته شد.

در تاریخ معماری و شهر سازی لرستان دو نقطه عطف وجود دارد تحول نخست مربوط به دوره ساسانی است در این دوره در لرستان هم به مانند بسیاری از نقاط ایران زمین شهرهای مهمی به وجود آمدند از جملهصیمره ( سدمره ) _ داراشهر _ شاپور خواست _ سیروان ( شیروان ) و به احتمال چندین شهر و منطقه دیگر اشاره کرد. در زمان ساسانیان لرستان با توجه به نزدیکی پایتخت به ایشان ( شهر تیسفون در نزدیک بغداد عراق ) و اهمیت مواصلاتی و نظامی دارای شهرها ، بناها و پلهای با عظمتی بوده است.

 

گزارش تاریخی مورخان سدهای نخستین اسلامی در مورد شهرهای" لرستان فیلی" و آثار بر جای مانده از بناهای باشکوه آن دوره ، شاهدی استوار بر این مدعاست و اما تحول دوم در زمینه شهرسازی ، توسعه شهرها در لرستان مربوط به دوره اسلامی ( سده چهارم هجری تا دوره حمله مغول ) است. پس از استقرار کامل آمیزه های اسلامی در سده های نخستین ، پیدایش حکومت های محلی و بروز استقلال نسبی ، دیگر بار به احداث بناهای بزرگ و توسعه شهرها توسط حاکمان منطقه توجه شد. در این دوره و در حکومت های چون خاندان لر تبار حسنویه _ ابو دلف عجلی و اتابکان لر کوچک شهرهای قدیمی تر گسترش پیدا کرده و کارهای عمرانی زیادی در آنها و به ویژه در شهر شاپور خواست صورت گرفت و در ادامه شهرهای جدیدی مانند خرم آباد ( در جنب شاپور خواست ) ، کرج ابودلف و برج به وجود آمده یا توسعه پیدا کردند.

این دوران پر رونق با حمله تیمور به ایران و بروز جنگ ها و خسارات جبران ناپذیر به شهرها پایان یافت. با روی کار آمدن حکومت صفویه و پیدایش امنیت و رونق اقتصادی ، شهرهایی مانندخرم آباد و بروجرد توسعه پیدا کردند در این میان سهم خرم آباد به عنوان مرکز حکومت محلی اتابکان لر کوچک و والیان لر فیلی در احداث بناها و توسعه ، بیشتر از جاهای دیگر بود. در خرم آباد این دوره بناهای مهمی چون پل صفوی ( گپ ) _ مسجد جامع شهر _ کاروانسرای شهنشاه _ بقعه شجاع الدین خورشید _ بقعه خضر و خانه هایی با معماری صفوی در محلات قدیمی شهر ساخته شده اند.

دوره نکبت بار قاجار به دلیل تبار غیر ایرانی و عیاشی شاهان قجر ، دوران انحطاط معماری _ شهر نشینی _ شهرسازی و افول اقتصادی در لرستان فیلی است ! اصولأ حاکمان بد طینت قاجار به دلیل دشمنی آشکاری که با لرهای زندیه که از نظر تبار و قومیت منصوب به لرستان فیلی بودند تا حد ممکن در تضعیف بلاد لر نشین کوشیدند ! در پی این دشمنی ها و برخی اشتباهات والیان لرستان در برخورد با سران ایلات و طوایف ، در این دوره لرستان فیلی تجزیه و تقسیم شد و به دو بخش پشتکوه با مرکزیت حسین آباد ( ده بالا ) که بعدها در سال ۱۳۱۴ خورشیدی به ایلام مشهور گشت و پیشکوه ( لرستان امروزی ) تجزیه شد و قدرت والیان بومی و مقتدر آن به بخش پشتکوه محدود شد !

در پی گسیل شاهزادگان عیاش و عمدتأ نا لایق قاجاری که اکثرأ از نسل فتحعلیشاه قاجار بودند به حکومت پیشکوه لرستان فیلی و به دلایل مختلفی چون بی تفاوتی و بی عرضگی آنان ، نا آشنا بودن به امور حکومت داری ، ویژگی های بومی مردم لر منطقه ، ظلم و تعدی و وصول مالیات های گزاف و لرستان را آبستن نا آرامی ، شورش و خودسری کرد که حاصل این کار بی ثباتی شدید بود که به شدت به عمران و آبادانی لرستان ، معیشت مردم ، و اقتصاد روستاها و شهرهای لرستان به شدت آسیب زد. و شهرهای لرستان از جمله خرم آباد و بروجرد به شدت از دستبردها و غارتهای عشایر کوچرو صدمه دیدند به نحوی که برخی از سیاحان و مورخین این دوره بخاطر خرابی های وارده از این دو شهر به عنوان قصبه یاد کرده اند. طبیعی است که منطقه پشتکوه لرستان ( ایلام ) هم تحت تأثیر این ناامنی و آشفتگی دوره قاجار قرار گرفت و قدرت والیان بیشتر صرف رفع برخی نا آرامی ها و اموراتی مانند مرزداری و جنگ با عشایر مرزی عراق شد. با وجود این محدودیت ها والیان لر در پشتکوه دست به برخی از اقدامات عمرانی زدند و قلعه و کاروانسرا و عمارت ساختند.

17 نظر

  • واژگونه نویسی پارادوکس معنایی نامجاهای لرستان:بهمن آزادی

    اسم یا نام مهمترین شاخصه و شناسه برای شناختن و شناساندن هر چیز ، در همه کاینات جهان هستی است. برای مخلوقات اعم از جاندار و بی جان ، مانند:موجودات زمینی و زیر زمینی و هوایی و دریایی و … نامی در خور به کار گرفته میشود. حتی خالق این مخلوقات نیز نام منحصر به فرد خود را دارد. پر کاربرد ترین اختراع انسان ، نام و اسم گذاشتن برای افراد و همه موجودات میباشد. میتوان گفت نامگذاری هر یک از موجودات ( اعم از جمادات و نبادات ) بهترین راه متمایز نمودن هر یک از دیگری در جهان هستی میباشد. در میان ملل مختلف خالق هستی بخش و بوجود آورنده آنچه موجود است ، نام مختص خود را دارد. البته اعتقادات دینی _ فرهنگی در این نامگذاری مؤثر بوده است. ایرانیان در برهه هایی از تاریخ نویسان خود ، خدا را با نامهای مختلف خوانده اند. در کتاب اوستا بخش خرده اوستا که قسمت دعاهاست نام اهورامزدا را بکار بردند. در قرآن نیز نامهای با مسما برای خدا ذکر شده که الله برگزیده ترین آنهاست. لذا در ملل مختلف نامها برحسب موازین فرهنگی _ دینی و اجتماعی به کار برده میشوند که ریشه در باورها و اعتقادات خاص خود دارند. در نام مکانها هم سعی شده که از لحاظ ویژگی و خصوصیات ظاهری به نوعی معرف آن مکان باشند. اما متأسفانه ما با نوعی واژگونه نویسی نامهایی که برگرفته از تمدن دیرینه و فرهنگ و باورهای مردمان لر است از معنی و مفهوم خود دور میکنیم و به نوعی ناخواسته اقدام به خود زنی و خود ویرانگری فرهنگی و تخریب داشته های تاریخی خود می نماییم. آنچه در این بحث مد نظر است دگرگونه نویسی یا واژگونه نویسی است که از دیرباز در میان مردمان خطه لرستان مرسوم شده است و شوربختانه هنوز نیز بر ادامه این اشتباه ، ناخواسته اصرار می ورزیم. از جمله این واژگونه نویسی نوعی دگردیسی ناشایست از اسامی جغرافیایی در نوشتن نام مکانها در تابلوهای اداره راه و شهرسازی در جاده ها و به نوعی فارسی کردن نام مکانهاست. در اکثر تابلوها و نقشه هایی که از استان لرستان و شهرها و روستاهای این استان نوشته میشود به اولین اشتباه بزرگ میتوان به نوشتن نام خرم آباد اشاره کرد. در توصیف و شرح نام خرم آباد اشتباه نویسانی همچون حمدالله مستوفی بوده است که خرم آباد را محلی دانسته که خرما در آنجا فراوان بوده است !!! بدون شک با توجه به این شرحی که جغرافیا نویس از وجه تسمیه خرم آباد داشته ، با ضرس قاطع میتوان گفت که وی به دلیل صعب العبور بودن و بافت کوهستانی منطقه هرگز به این شهر نیامده و فقط این نام را شنیده و برایش با توجه به تجزیه و ترکیب و تحلیلی که از نام خرم آباد داشته ، آن را وصف نموده است ! در زبان لری به خرم آباد ( خورموعه ) گفته میشود اگر بگوییم بین خورموعه و خرم آباد بسیار تفاوت است سخنی مبهم و اصم نگفته ایم. از دیگر واژگونه نویسی ها که به اصطلاح خواسته اند نامی فارسی بر شهر یا روستایی بگذارند میتوان مثالهای فراوانی آورد. مثال:چندین مکان موسوم به " باوممیل" وجود دارد که فارسی آن را بابا محمود نوشته اند. در کجای فرهنگ و زبان لری دیده یا شنیده ایم که به محمود ممیل بگویند !!! مثال:سراب نایکش کجا و نام وارونه ی ناوه کش کجا !!! مله شوؤنو کجا و مله شبانان کجا ؟؟؟ مله یک واژه لری به معنای گردنه میباشد و شوؤن به معنای چوپان است حال چه اجباری هست که نیم نام این مکان را لری و نیمی دیگرش را فارسی بنگاریم ؟ کمره سی ، از لحاظ لغوی و ظاهر واژگانی چه ارتباطی با مخملکوه دارد ؟ شاید اسم مخملکوه به نام این کوه با مسما باشد اما با واژه کمره سی هیچ ارتباط معنایی نمیتواند داشته باشد. آو ک ت … روستایی نرسیده به پلیس راه چالان چولان که آن را آب کت نوشته اند ! بخش اول آن فارسی یعنی آب و نیم دیگر آنرا ، کت یعنی لری نوشته اند ! نمیتوان با این نام یعنی آبکت وجه تسمیه درستی برای آن ارایه کرد. در تابلوهایی که در بین راههای لرستان نصب کرده اند اکثر قریب به اتفاق نامهای نوشته شده دچار این تناقض هستند نیمی از نامها فارسی و نیمی دیگر لری نوشته شدند. مثال:قلابردی را به فارسی برگردانده و آن را قلعه سنگی نوشته اند ! آیا اگر همان قلا بردی را مینوشتند زیبا تر نبود ؟ مثال:باواس را بابا عباس نوشته اند برخی معتقدند که قبر بابا عباس از بزرگان اهل حق در این مکان است هر چند این ادعا مستند نیست و ضعف سند دارد اما نام باواس را عده ای نیز با توجه به معبد مهر پرستی در تنگه باواس قدمتش را فراتر از آن میدانند که ما شنیده ایم ! مثال:تنگ شوؤه خو ، را به تنگ شبیخون برگرداندن و نوشتن ، حال اگر شوؤه خو همان شبیخون زدن باشد چه الزامی در نوشتن فارسی آن بوده است ؟مثال:خرگوش ناو از روستاهای توابع شهرستان الشتر که مسؤلین آن را خرگوش ناب مینویسند و در مصاحبه ها میگویند ! آیا بین خرگوش ها _ ناب و نا باب _ وجود دارد ؟ اگر همانطور که میگوییم ، بنویسیم " خرگوشناو " چه اتفاقی می افتد؟ خرگوش + ناو یعنی زمینی که در آن خرگوشها لانه دارند ! ناو ( ناوه ) به زمینی مسطح که دنباله ی سراشیبی تند میباشد و در اکثر جاها برای کشاورزی مرغوب است اصطلاحأ ناوه گفته میشود ! اما اینگونه واژگونه نویسی ها در موارد بسیاری از تابلوهای نصب در بین راه ها و جاده ها و روستاهای لرستان موجود است که نیاز به تحقیق و پژوهشی کامل تر دارد ، در این مجال فقط به عنوان مصداق چند نمونه آورده شد. آیا درست آن نیست همانطور که روستا و یا مکانی را که از آن نام میبریم همانگونه هم بنویسیم ؟ این واژگونه نوشتن نامجاها چه معنایی دارد ؟ آیا وقت آن نشده که مسؤلین این نام نوشتنها ، آستین همت بالا زنند و این اشتباهای فاحش را برای حرمت نهادن به مردم لرستان و ادای درست نامها اشتباهات موجود را اصلاح کنند ؟ در صورت اصلاح نامجاهایی که اشتباه نوشته شده میتوان امیدوار بود مانند:مناطق ترک نشین و کرد نشین ! مازنی ها و گیلک ها در شمال هم بر روی تابلوهایی که در مسیر راهها و روستاهای آنها به همان زبانی که ادا میشود و نام میبرند نیز مینویسند ! ما هم عمل کنیم تا برای تابلوهای واژگونه نوشته در لرستان هم مصداق پیدا کند. شاید کمکی به خودباوری بیشتر قوم لر باشد و ادای دینی که به عهده داریم بجای آوریم. ما مجبور نیستیم که نام روستا _ کوه _ سراب _ چشمه و رود که لری هستند را به فارسی برگردانیم چون از آن یک اسم بی معنی و بی مسما میسازیم ! نامجاهای مکانی در لرستان را هرگز به فارسی برنگردانیم چون اسلاف ما هر نامی که بر محل و یا کوه در لرستان نهاده اند بار معنایی و تاریخ مختص به خود را دارد ! با این قاعده ی بی ریختی که از ثبت این نامها در اوایل این قرن با تخته قاپو شدن مردمان لر و ساخت جاده و راه آهن به ما رسیده ، برگرداندن به فارسی است که آن را ادامه میدهیم ، کار اشتباهی در پیش گرفته ایم که جز ضربه زدن به حیثیت اجتماعی و اصالت تاریخی و آسیب فرهنگی به خود کار مثبتی انجام نداده ایم !همچنین از نوشتن این اسمهای بی مسما ( لری با پسوند یا پیشوند فارسی ) امتناع کنیم بقول مولانا:هیچ اسم بی مسما شنیده ای … یا ز گاف و لام گل ، گل چیده ای / نام فروردین نیارد گل به باغ … شب نگردد روشن از نام چراغ ! امیدوارم روزی برسد که لازم نباشد خودمان را به رنگ دیگران جلا بدهیم ! بلکه هر آنچه هستیم همان را نشانه رویم ، هیچی از خود واقعی بودن نیک تر و بالاتر نیست !


  • راد مردان لر

    دکتر ابراهیم باستانی پاریزی در کتاب حماسه کویر صفحه ۲۸۸ درباره عظمت پلهای باستانی پلدختر لرستان مینویسد:دانشجویان راه و ساختمان بروند در دره ی تنگ ملاوی بقایای با عظمت پل دختر را بر روی شعبه رودخانه سیمره تماشا کنند و ببینند که هزاران سال پیش ، مهندسان بدون سیمان و جرثقیل چگونه قطعات عظیم سنگ را بهم پیوسته اند و مثل کوهی استوار در دل رود خروشان و در میان دره ی عمیق بر پا داشته و بر آن طاق زده اند ، طاق هایی که از زیر یکی از آنها که هنوز باقی مانده ، کامیون های ۲۰ و ۳۰ تنی میگذرند! به عقیده ی من ستون های این پل از ستونها و سر ستون های تخت جمشید با عظمت تر است و اهمیت تاریخی آن نیز از آن بیشتر که جنبه ی مردمی و انسانی آن بر تخت جمشید میچربد! چه میلیون ها انسان طی قرنها از این کوه به آن کوه قدم نهاده اند ، جایی که بدون این پل امکان ارتباط بخش غربی مملکت با بخش شرقی آن غیر ممکن مینماید. به همین دلیل من اهمیت ستون های این پل را از ستون های تخت جمشید والاتر میدانم و پراگماتیست ها هم میگویند:حقیقت آن چیزی است که در عمل سودمند باشد!!! عظمت دهانه مرتفع ۱۹ متری این پل را که مثل طاق کسری با شکوه است! فردا چو بر من و تو وزد باد مهرگان _ آنگه شود پدید که نامرد و مرد کیست؟


  • قلعه فلک زده در کُما

    سیل در لرستان باعث شد که تا فقر و کمبود زیرساختها بیشتر بازنمایی و رسانه ای شود. مشکل این است که دستگاه های مسئول ما در ارتباط با آینده اغلب برخوردی تاخیری ، انفعالی و گاه غیرفنی داشته اند از جمله سالهاست پروژه مقاوم سازی《قلعه فلک الافلاک》بلاتکلیف به حال خود رها شده است و اینک بارانهای سیل آسا حتی با تخریب پوشش گیاهی بخش خاکی دامنه غربی قلعه و فرسایش قسمتی از این خاک زنگ خطر را برای موجودیت برجهای غربی این دژ ساسانی به صدا درآورده است (روزنامه همشهری ۱۹ فروردین ۹۸ ). ما در کشور گرفتار روزمرگی و مدلهای آزمون و خطا هستیم و کمتر《نگاهی بلندمدت و سناریویی》به مسئله های منطقه داریم و اگر هم از برنامه درازمدت و یا چشم انداز حرف میزنیم هرگز نگاهی همه سو نگر بر آن حاکم نیست.


  • وضعیت بد قلعه فلک‌ الافلاک

    یعنی ریاضتی که قلعه برای آزادی کشیده خرمشهر برای آزادی نکشیده است.چه کاریست این وعده‌های دو سالانه؟ وعده‌هایی که عملی نمی‌شود فقط بین استاندارهای مختلف در حال گردش است.یکی نیست به آقای استاندار بگوید چرا الکی برای خودت وعده می‌دهی برادر من؟ با این فرمانی که قلعه در حال تخریب است به دو سال نکشیده فرو می‌ریزد و خیال همه راحت می‌شود.مگر می‌شود بعد ۳۰ سال که از اولین خبرهای آزادی قلعه آمده تا به حال موقعیتش فراهم نشده باشد؟خیر. دو سال که سهل است، هجده دو سال دیگر هم بیاید و برود کسی برنامه جدی برای آزادی قلعه نخواهد داشت که اگر برنامه‌ای بود برای مرمت آن صرف می‌شد. شکاف‌هایی که تن این دژ عظیم را به رعشه انداخته یقینا تاب دو سال استاندار جدید را ندارد.اهمیت قلعه فلک‌الافلاک در جذب توریست شهر خرم‌آباد واضح و مشخص است پس لطفا اگر قرار است تصمیمی گرفته شود بهتر است اول برای حفظ آن باشد.قلعه به بازسازی با برنامه و بودجه مشخص نیاز دارد. این را هر کسی که نگاهی حتی از دور به قلعه بیندازد متوجه می‌شود.عجیب است که از نگاه‌های ریزبین مسئولین محترم در رفته است.بهتر است کسی منتی سر قلعه برای آزادسازی نگذارد که اگر ادعایی هست پیش از فروریختن آن عملی شود.


  • لُرفیلی

    در《منتخب التواریخ معینی ص ۵۰》در ذکر شعب《لُرکوچک فیلی》آمده: روزبهانی و فضلی و داوودعباسی و ایازکی و عبدالملکی و ابوالعباسی که به نام پدر موسوم اند و سلورزی و جنکرونی و لک و هسته و کوشکی و کارند و سنوبدی و الانی و زخوارکی و براوند و زنگنه و مانکره ای و رازی و سلکی و جودکی که به اسامی مواضع خود مشهور شده اند. ویلیام کنت لفتوس باستانشناس انگلیسی درکتاب《سفرها و تحقیقات در قلده و شوشیانا》که سال ۱۸۵۷ منتشر شده همواره از《لُرهای فیلی》نام میبرد. عباس العزاوی مورخ عراقی در کتاب عشایر عراق از《لُرهای فیلی》نام میبرد که در حوالی مندلی ساکن هستند. ایزابلا لوسی برد انگلیسی درکتاب سفرنامه پارس وکردستان سال ۱۸۳۱ میلادی لُرها را دو دسته فیلی و بختیاری معرفی میکند (منظور ایشان از این تقسیم بندی لرکوچک و لربزرگ است). گوریکوف خاورشناس روسی واژه فیلی را به قبایل ساکن پشتکوه و پیشکوه لُرستان نسبت میدهد و آنان را فیلی میخواند (منظور از پشتکوه استان ایلام است). شوبرل در کتابش اینچنین ذکر میکند: فیلیان از قبایل لُری هستند که در مناطق کوهستانی حائل در بین عراق_ایران سکونت دارند. لایارد باستانشناس انگلیسی نام فیلی را به تمام منطقه لرستان پشتکوه (ایلام) اطلاق میکند. در کتاب تاریخ مغول ص ۴۴۲ بر هویت لُری مناطق شرقی عراق تاکید شده است (جایی که امروزه جاعلان کردهای فیلی خوانند!). درکتاب مجمل التواریخ گلستانه ص ۲۰۴ بر هویت لُری مناطق شرقی عراق تاکید شده است! در کتاب تاریخ بختیاری اثر سردار اسعد از قول سرجان ملکم آمده: قبائل بختیاری و فیلی در کوهستانی که از اصفهان گرفته میشود تا شوشتر و کرمانشاهان سکنی دارند. در《تاریخ گیتی گشا》چندبار نام لُرستان فیلی ذکر شده است. در کتاب سفرنامه حاج سیاح چندبار نام《لُرستان فیلی》ذکر شده است. میرزا محمدحسین مستوفی زمان صفویه در رساله《آمار مالی و نظامی ایران》در ۱۱۲۸ قمری مینویسد: ایلات ایران دو فرقه اند فرقه ایرانی الاصل که به هیچ طایفه دیگری مخلوط نشدند که فرقه ایرانی الاصل خود شش طایفه(گروه) هستند طایفه اول《لُر》گویند لُران یکصد و هفتاد جماعتند که میان چهار طایفه بزرگ مخلوط اند اولی را طایفه فیلی، طایفه دوم را لک و زند گویند، طایفه سیوم را بختیاری گویند و طایفه چهارم را ممسنی گویند! مهمترین اسنادی که به هیچ وجه قابل انکار نیستند دو کتیبه قوچعلی و تخت خان واقع در ایلام (لرستان پشتکوه) هستند که در متن آنها به وضوح نام《لُرستان فیلی》ذکر شده است.


  • سلسله لُربزرگ

    اتابکان لُر بزرگ《هزار اسب》از 543 تا 827 هجری حکومت کردند. پایتخت آنها ایذه《مالمیر، مال امیر》بود. رییس این خاندان، ابوطاهر بن علی بن محمد بود و چون جد نُهم وی فضلویه نام داشت به آنها اُمرای فضلویه هم میگفتند. حاکمان لُر بزرگ 17 نفر بودند و طبق دایره‌المعارف فارسی (غلام حسین مصاحب) تماماً نام اصیل ایرانی و لقب لُر داشتند. واژه اتابک به ترکی یعنی: پدر_شاهزاده. اما سلسله های محلی لربزرگ و لرکوچک که به غلط پیشوند اتابکان را دارند و با همین لقب در تاریخ معروف شدند اصلاً اتابک نبودند (یعنی تُرک نبودند) و هیچگاه از سرداران و اُمرای تُرک سلجوقی نبوده‌اند ولی طبق قاعده و رسم آن زمان لقب اتابک به آنها هم داده شده است (فریده غلامرضایی، تاریخ لُرستان بعد از اسلام، صفحه 253). جمال الدین عبدالله کاشانی مورخ عصر مغول در زُبده التواریخ و معین الدین نطنزی مورخ قرن هشت هجری در منتخب التواریخ، ص ۳۷، مینویسد: ولایت لُرستان به غایت وسیع و عریض اُفتاده و آن را به دو قسمت مُنقسم کرده‌اند یکی را لُربزرگ و دوم لُرکوچک میخوانند و این لقب به واسطه آن یافتند که به تاریخ سنه ثلاث مایه (یعنی سال 300 هجری) دو برادر《بدر و منصور》حاکم این دو قسم شدند قسم اول را به نام برادر بزرگتر (بدر) و قسمت دوم را به نام برادر کوچک (منصور) خوانند. هزاراسپ در سال 615 هجری لقب اتابک را از خلیفه عباسی《ناصرالدین الله》گرفت. دکترعباس اقبال آشتیانی درکتاب تاریخ مغول، ص 442، مینویسد: حدود حکومت لُربزرگ شامل سرزمینهای چارمحال بختیاری، شمال وشرق خوزستان، کُهگیلویه و بویراحمد، ممسنی و از غرب تا گلپایگان میرسید. حمدالله مستوفی در نزهه القلوب، ص 77، حکومت لُربزرگ را《ولایتی معتبر》میداند. در سفرنامه ابن بَطوطه، ص 108، از نصرالدین احمد (هفتمین حاکم لُربزرگ) به نیکی یاد میشود: او در قلمروی حکومتی خود 160 خانقاه، آباد کرد که از این تعداد فقط 44 خانقاه در مالمیر (ایذه) بود. ابن بطوطه در ص 204 میگوید: من از آثار خیر این اتابک لُر در نواحی مختلف لُربزرگ زیاد دیده ام که این آثار حتی در کوههای بلند و صعب‌العبور نیز دیده میشود. ولادیمیر مینورسکی درسفرنامه لُرستان، ص 42، تدبیر و حکومتداری نصرت الدین احمد لُر را ستایش میکند که دانشمندان و علماء را در مالمیر به دور خود جمع میکند و آنجا را به مرکز فرهنگی تبدیل میکند که سه کتاب بنامش نوشته میشود: تجارت السلف: ترجمه الفخری طقطقی/ تاریخ المعجم: نوشته شرف الدین فضل الله حسینی قزوینی/ معیار نصرتی در فن عروض و قافیه: اثر شمس فخری اصفهانی. حافظ در دیوان غزلیات ص ۳۹، در مورد پشنگ لُر آخرین فرمانروای قدرتمند لُربزرگ که در عمران و آبادانی منطقه تلاش کرد مینویسد: شوکت《پشنگ》و تیغ عالمیگر او _ در همه شهنامه ها شد داستان انجمن / بعد از این نشکفد اگر با نکهت خلق خوشت _ خیزد از صحرای《ایذج》نافه مُشک خُتن. سرانجام حکومت لُربزرگ در دوره غیاث الدین کاووس در سال 827 هجری بدست میرزا سلطان ابراهیم تیموری《حاکم فارس》از بین رفت. درسفرنامه ابن بطوطه، ص 108، به ساخت مدارس، کاروانسرا، خانقاه، راهها و روستاهای زیادی اشاره شده که توسط حکام لُربزرگ ساخته شده مثل: مسجد اتابکان شهرکرد، مدرسه دو طبقه طاق طویله که 14 هزار متر مربع زیربنا دارد، مدرسه قلعه کرایی، جاده اتابک یا راه سلطانی که مالمیر (ایذه) را به شرق اصفهان متصل میکرده و جاده سنگفرشی است و بارون دوبد و ژان پیر دیگار در سفرنامه‌های خود به عظمت آن اشاره کرده‌اند.


  • بناهای تاریخی خرم‌آباد《شاپورخواست》

    سرزمین لُرستان از هزاره‌های دور تاریخ، محل پیدایش ایجاد تمدن‌ها و《کُهن شهرها》بوده و آثار برجا مانده تاریخی در محدوده این استان (فیلی، بختیاری، جنوبی و سرزمین‌های پیرامونی آن) گواه روشنی است که خرم‌آباد《خایدالو》نام یکی از شهرهای کهن در این محدوده است و در دل دشت و دره‌ای تاریخی به همین نام واقع شده است. خرم‌آباد به عنوان پایتخت حکمرانی اتابکان لُرکوچک، والیان لُرستان فیلی و مرکز استان لُرستان، ده‌ها اثر و یادگار تاریخی گران‌بها از دوره‌های دور و نزدیک《پیش‌ازتاریخ، ساسانیان، سلجوقیه، صفوی و قاجار》را چون نگینی گران‌بها در دل خود به یادگار دارد. عمده‌ این آثار و بناها در محدوده یک بافت کهن و بسیار ارزشمند به نام《بافت تاریخی》شهر خرم‌آباد قرار گرفته‌اند. بافت تاریخی شهر خرم‌آباد به مساحت ۵/۷۲ هکتار در مرکز فعلی شهر و در ضلع غربی مجموعه کهن در و ارگ تاریخی شهر《قلعه فلک‌الافلاک》واقع شده و دارای ۷ محله کهن به نام‌های زید بن علی (دَر آغا)، باباطاهر (دَر بُوتار)، پشت بازار (پُش بازار)، درب دلاکان (دَر دِلاکی)، باجگیران (باجگیرِو)، پاسنگر و کلیم آباد (محله چاغروندها) می‌باشد. ار لایه‌های تاریخی و دوره‌های رشد شهر را از دیدگاه معماری و شهرسازی می‌توان به چهار دوره تقسیم کرد: دوره‌ شکل‌گیری هسته‌ی نخستین شهر، دوران صفویه، دوره حکمرانان قاجار و دوره‌ مربوط به پهلوی اول که از هرکدام آثار معماری باارزشی به یادگار مانده است. از آثار دوره‌ شکل‌گیری هسته‌ نخستین شهر می‌توان به آرامگاه زید ابن علی و آرامگاه منصوب به باباطاهر در مراکز محله‌هایی به همین نام‌ها در درون شهر قدیم، کتیبه تاریخی سنگ نبشته، مناره خرم‌آباد و آرامگاه منصوب به خضر《اتابک لُرستان》در اندک فاصله‌ای با شهر قدیم یاد کرد. حمام گپ، میدان گپ و《خانه‌ منصوری》از مهم‌ترین آثار بجای مانده از دوره صفویه در شهر خرم‌آباد هستند. از دوره قاجار آثار و بناهای پرشماری برجای مانده که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به《خانه و حسینیه‌ خورشیدی》، خانه جوادی، خانه مرحوم آیت‌الله سیدجواد جزایری، خانه چنگایی، خانه عصاره، خانه مرحوم آیت‌الله عبدالرحمن لُرستانی《پدر مشروطیت در لرستان》،عمارت بزرگ میرزا سید رضا، خانه چدنی، خانه سیف‌الله خان والی زاده، خانه توکل، خانه کاکاوند، خانه شمعون، کاروانسرای میرزا سیدرضا و...را نام برد. بناهایی همچون خانه فیروزی، خانه موسی جواهری، خانه رزاز، خانه ابراهیمی، گرمابه قاضی، مسجد توسلی، مسجد موسی ابن جعفر از جمله آثار برجای مانده از آخرین لایه‌ی معماری ایرانی–اسلامی (دوره پهلوی اول) در خرم‌آباد هستند. دکتر عطا حسن پور ‌باستان‌شناس و استاد دانشگاه گفت: در راستای حفظ بافت‌های تاریخی خرم‌آباد باید تهدیدها را تبدیل به فرصت کنیم چراکه لُرستان استانی صنعتی نبوده و سنت‌ها و آثار تاریخی این استان ظرفیت قابل‌توجهی برای تبدیل به《مقصد گردشگری》هستند.دکتر عطا حسن‌پور افزود: بافت تاریخی خرم‌آباد گنجینه زنده و بهترین فرصت برای برون رفت از رکود اقتصادی و رونق گردشگری است.با توجه به کمبود اعتبارات، فرهنگ‌سازی و تعامل دستگاه‌های اجرایی مهم‌ترین راهکار پیش روی حفظ بافت‌های تاریخی لُرستان به شمار می‌رود. زهرا بهاروند اظهار کرد: عدم معرفی شهردار بافت تاریخی خرم‌آباد یکی از معضلات این بافت‌ها است که حتی در راستای تأمین اعتبار این مناطق نیز مشکلاتی ایجاد کرده است. واگذاری خانه‌های تاریخی از سال ۹۶ در لُرستان آغاز شده که واگذاری《حمام گپ》به بخش خصوصی یکی از اقدامات موفق در این حوزه بشمار می‌رود. میراث فرهنگی لُرستان نه‌تنها مانع واگذاری خانه‌های تاریخی و دیگر بافت‌های تاریخی به بخش خصوصی نیست بلکه در راستای حفظ و نگهداری این آثار پیش‌قدم نیز می‌باشد.رییس سازمان عمران و بازآفرینی شهرداری خرم‌آباد نیز از انتصاب《شهردار بافت تاریخی》این شهر در آینده‌ای نزدیک خبر داد و گفت: اولویت اصلی حفظ بافت تاریخی خرم‌آباد است. اجرای طرح بافت‌های تاریخی نیازمند برنامه‌ریزی《سیستم محور》است. احسان ناصر مدیر مجموعه تاریخی حمام گپ گفت: سرمایه‌گذاری در این اثر تاریخی نخستین سرمایه‌گذاری غرب کشور در خانه‌های تاریخی و به‌عنوان الگویی موفق شناسایی شده است.


  • ونیز خسته

    ونیز خسته؛ اثر سید حمید جهانبخت: خرم‌آباد که بی‌تابم برایش _ «گلستان» چشمه‌ساری از گلاب است / چنان پنهان شده از دیده آبش _ «سرابیاس» چشمه‌ساری نامنظم / «سراب چنگایی» آبش زلال است _ چو «شهوا» عرضه دارد گوهر ناب / به فیروزه شبیه «گرداب‌سنگی» _ بدان «گرداب‌ بردین» است پُر بار / گروهی شهروند کار وارون _ گهی هم این طبیعت غرق رازست / به پاس رنج‌های «پل‌شکسته» _ «کیاو» روزی به مرداد مثل مرداب / ولی زین پس نبیند خشکسالی _ در آخر ذکر ما «خُلد برین» است / ز «مخملکوه» جاری پلّکانی _ شنا کردیم به «خرّم‌رود» روزی / ولی امروز آن رودی که چالاک _ تمام داشته‌ها گر نیک دانی / مثال نعمتند از دیده پنهان _ بخواهیم از خداوند کریمش / خرم‌آباد ونیزی سخت خسته _ کمی هم بشنوید از آبهایش / که بی او حال شهر ما خراب است _ به سختی می‌توان دید جلوه‌گاهش / که گاهی هست گاهی نیست گه کم _ که بی نیلوفران حُسنش محال است / چرا حبس ابد دادند به این آب؟ _ صد افسوس جلوه‌گاهش جای تنگی / پری ‌چهریست در پرده گرفتار _ زلالش کرده از بیراهه بیرون / کهن داروی ما آب «اراز» است _ به گِردش برکه‌هایی چند بسته / دهانش باز همچون خسته در خواب _ رسانیدند به آن آب زلالی / که الحق واجد صد آفرین است _ به روی صخره‌ها با مهربانی / در آن هنگام که خورشید داشت سوزی _ به زحمت بستر خود کرده نمناک / گرامی ثروتند همچون جوانی _ که تا داری ندانی قدر آنان / نگردند خشک آبهای قدیمش _ که خود کردیم اندامش گسسته...


  • نام بردن از لُرها در سفرنامه ابن بطوطه مراکشی

    خوزستان پایتخت اتابکان لُربزرگ (هزار اسپیان) ابن بطوطه جهانگرد مراکشی که در دوران حاکمیت افراسیاب هزاراسپ از خوزستان دیدن کرده بود مشاهدات خود را ثبت کرده و شوشتر که یکی از شهرهای مهم لُرها بود که نظم خاصی در آن شهر توسط افراسیاب حاکم شده بود او همچنین از ایذه (مالمیر) نیز دیدن کرد که در سفرنامه خود شرح داده که حكومت محلی اتابكان لُر بزرگ از قرن شش هجری (550 ق) آغاز و تا سال (827 ق) تداوم يافت، این حکومت بر سرزمينهاي غربی و جنوبغربی ايران كه شامل استانهای خوزستان، چهارمحال بختیاری، اصفهان، لُرستان، كهگيلويه و بخشی از استان فارس بود، فرمانروايی ميكردند. موقعيت ويژه جغرافيایی سرزمين لُربزرگ در حيات سياسی و اقتصادی آنان نقش مؤثری داشته است. مرکزیت اتابكان لُر بزرگ مالمير (ايذه) كه شهری باستانی بود به‌عنوان پايتخت انتخاب كردند، اين شهر تا پايان دوره زمامداريشان مركز حكومت اتابكان باقی ماند. اتابكان در عمران و آبادانی مناطق تحت نفوذشان تلاش فروان نمودند تا جائیكه يكی از مناطق امن و آباد آن دوران بود. هزاراسبیان (لُربزرگ) و آل خورشید (لُرکوچک) هویتی واحد در قلمرویی از کوهستانهای غرب فارس، کهگیلویه تا کوهستانهای بختیاری، خوزستان، لُرستان، همدان، ایلام‌، کرمانشاه تا خانقین عراق تشکیل دادند. هزار اسپیان یا اتابکان لُربزرگ یکی از مقتدرترین و طولانی ترین حکومتهای تاریخ ایران می‌باشد. اتابکان لُربزرگ با مرکزیت ایذه در کارنامه درخشان خود شکست لشکر مغول و تیمور لنگ و شرکت در جنگ و سرنگونی خلافت عباسی را در کارنامه خود دارند. تاریخ آنها نشان داده که حکومتی مردمدار بودند که امنترین نقطه ایران را در آن دوران پرآشوب بوجود آوردند که محلی برای تحصیل علم و دانش از سرتاسر ایران بود به‌طوریکه نخجوانی از منشیان صاحب دیوان مغولان به خدمت نصرت الدین احمد لُر آمد و آثار مهمش《تجارب السلف》و《دستور الکاتب فی تعیین مراتب》را با حمایت او نوشت. آنها با دوستان خود عادلانه رفتار میکردند و با دشمنان بسیار بیرحم بودند. محدوده لُربزرگ شرق و جنوب کارون علیا قرار داشت در تماس مستقیم عراق عرب یعنی تا مرز عراق کنونی و با اتابکان فارس و از شمال تا اصفهان بوده با پایتختی ایذه بود. لُرکوچک هم در شمال کارون علیا تقریبا میان همدان، خوزستان و بغداد قرار داشت که مرکزش خرم‌آباد (شاپورخواست) بود اهمیت اتابکان لُر در ایرانی بودن آنهاست. لرهایی از نژاد غرب ایران که پس از خاموشی مادها دوباره در بختیاری سر به حکومت برداشتند. لُربزرگ با تکیه بر هزاراسب نخستین اتابک نامدار خاندان هزاراسپیان نیز می‌نامند.


  • لُر فیلی شرق عراق

    در بغداد لُرهای فیلی کانال تلویزیونی دارند و آزادانه به زبان خود سخن می‌گویند و خود را لُرفیلی می‌نامند ولی در اقلیم کردستان هورامی، گورانی، کلهر و...نه تنها از داشتن کانال تلویزیونی به زبان مادری محروم هستند بلکه غریبه خوانده می‌شوند! چرا کسانیکه در ایران برای تدریس به زبان مادری یقه میدرند و کلنگ در دست برای ویرانی پلی بنام زبان فارسی که اقوام ایران را به یکدیگر پیوند می‌دهد تلاش میکنند از خود نمی‌پرسند چرا در اقلیم کُردستان که زبانها و گویشهای فراوانی دارد همه زبانها به سود یک زبان که قدرت سیاسی، تبلیغاتی و اقتصادی دارد نابود شود؟ نکند مرگ خوب است ولی تنها برای همسایه؟ پانکردهای لک، کلهر، هورامی، کرمانج و...آیا متوجه هستند سرانجام آنها مانند اقلیم کردستان سورانی گویی و نابودی زبان مادریشان خواهد بود؟ پانکُردها که با گفتن اینکه هرچه باشد سورانی یک زبان کردی است تعریف زبان مادری را خدشه دار کرده و یک زبان نامادری را بر می‌گزینند آیا متوجه نیستند این زبان فارسی است که به‌عنوان زبان ملی در درجه نخست سپری در برابر آسمیلیه آنان و حفظ زبان مادری آنان بوده است؟ زبان فارسی هویت اقوام ایران را در دامن خود پرورده و اجازه نداده تا زبانهای نوظهور مثل سورانی که فاقد پیشینه ادبی است و هویتهای فرو ملی در جهت یکسان سازی و ملت سازی، خرده فرهنگها و زبان‌های دیگر را نابود کند. مسلماً زبان فارسی نسبت به گویش‌ نوظهور سورانی بسیار مادری تر، غنی تر و امتحان پس داده تر است. کُردها چیزی بنام زبان واحد ندارید چون یک زبان را با قواعدش میشناسند ولی هیچ رابطه‌ای بین کرمانجی، سورانی، هورامی، زازا، گورانی، کلهری و...نیست. تفاوت دستوری هورامی و زازا آنقدر زیاد است که اصلاً در دسته زبان کُردی قرار نمیگیرند! هورامی ها درگذشته بخود دیلمون میگفتند. کردهای شکاک و میلان بخاطر دشمنی باهم ترکی حرف میزنند. سورانی آواهایش حتی از عربی هم غلیظ تر است و حروف ح، ع و غ را از ته حلق مثل عربها تلفظ میکنند سورانها مثل عربها به از (له) میگویند یا به بلندشدن هلس میگویند که متضاد جلس (نشستن) است و عرب سُنی را برادر خود میدانند و اصلا چیزی بنام کُردشیعه را قبول ندارند!


  • نام لُرستان فیلی در تاریخ جهانگشای نادری

    ‌تاریــــخ قــــوم لُــــر: ‌‌‌‌نام الـــوار فیـــلی و لُــــرستان فیـــلی درکتاب تاریخ جهانگشای نادری، صفحه ۱۹۷، آمده است. ‌‌‌مولف این کتاب: میرزا مهدی خان استرآبادی مورخ نادرشاه است. ‌‌‌پانکُردیسم با جعلیات تاریخی سعی در وارونه جلوه دادن حقایق تاریخی دارد. در تمام اسناد تاریخی از فیلی با نام لُر و لقب خرم‌آباد و لُرستان یاد شده است. اما احزاب جدایی طلب کُردی با تبلیغات گسترده سعی دارند با تحریف تاریخ و وارونه جلوه دادن حقایق، از این نام یک هویت کُردی بسازند.


  • رضا سقایی سلاحورزی

    استاد رضا سقایی《طلای آواز ایران》از طایفه لُر سلاحورزی، فروردین سال ۱۳۱۸ در محله قدیمی پشت بازار خرم‌آباد بدنیا آمد. با کشف استعداد او توسط محمد رایگان گوینده رادیو به بی‌سیم ارتش در قلعه فلک الافلاک رفت پس ازمدتی توسط حمید ایزدپناه به رادیوتهران معرفی شد و دو ترانه گندم‌خر و کوش‌طلا راخواند و در طول زندگی هنری خود با استاد، مجتبی میرزاده، نبی فیروزی و فرج علیپور همکاری داشت. به تشویق عبدالله غیابی نخستین فیلمساز لُرستانی براساس موسیقی متن فیلم میراث پس از اکران ترانه‌های لُری را با سازهای خارجی اجرا کرد و در همان اثر ترانه دایه دایه معروف‌‌ترین اثر خود را به یادگار نهاد. وی در اواخر جنگ ایران و عراق در شهر ازنا بر اثر اصابت ترکش یک بمب مجروح شد و تا پایان عمر به خاطر عوارض آن بیمار بود. از جمله کارهای معروف او «زندگی بی‌ چشم تو درد و عذابه» است که بعدها عبدالوهاب شهیدی و علی‌اصغر زند وکیل هم این کار را خواندند. سقایی بعد از ۱۳۴۴ بسیار معروف و به خواننده‌ای شناخته شده تبدیل شد و تا ۱۳۵۷ خوانندگی را ادامه داد. بعد از انقلاب تقریباً خواندن را کنار گذاشت. تنها فیلمی که از او به یادگار مانده فیلم مستند《رضا دوباره می‌خواند》به کارگردانی سید محمد سیف‌زاده می‌باشد که زندگی و آثار او را در دهه شصت به تصویر کشیده است. ترانهٔ موتورچی (دایه دایه) که سال‌ها پیش با تنظیم مجتبی میرزاده و با صدای سقایی اجرا شده بود در سال ۱۳۸۶ در میان ترانه‌های فاخر و ماندگار ۱۰۰ سال اخیر موسیقی ایران به ثبت ملی رسید. تا پیش از انقلاب ۵۷ کاست‌هایی معمولاً بدون نامِ آلبوم به صورت غیررسمی و توسط استریوهای وقت تهران ازجمله شرکت سی‌بی‌اس به‌صورت سیستم دالبی حرفه‌ای از وی پخش شد ولی پس از انقلاب به اهتمام اهالی موسیقی لرستان و به‌ویژه شرکت‌های آوای سپهر و نوای زاگرس سه آلبوم قدم‌خیر، تفنگ و موتورچی از وی انتشار یافت فیلم مستند《رضا دوباره می‌خواند》به کارگردانی سیدمحمدسیف‌زاده در سال ۱۳۹۴ به‌صورت سینمایی اکران شد. در سال ۱۳۹۵ نیز تعداد هفت ترانه از ترانه‌های تمرینی و بدون ساز رضا سقایی که درمحافل خصوصی خوانده بود با تلاش امین عباسیان، ریاست انجمن موسیقی لُرستان، و جمعی از نوازندگان شهرستان خرم‌آباد در قالب آلبومی با عنوان دنگ دیر به علاقه‌مندان عرضه گردید. آثار منتشرنشده‌ی بسیاری از او به یادگار مانده است. رضا سقایی در تاریخ ۲۷ تیر ۱۳۸۹ به دلیل نارسایی تنفسی در پی سکته‌ی مغزی در بیمارستان ساسان تهران درگذشت. پیکر وی در تاریخ ۳۱ تیر ۱۳۸۹ در تهران تشیع و به شهر زادگاهش خرم‌آباد منتقل شد، در این مراسم تعدادی از هنرمندان و اهالی لُرستان و دوستداران این هنرمند شرکت داشتند. درویش‌رضا منظمی، نوازندهٔ کمانچه، با انتقاد از کم‌توجهی مسئولان به وضعیت هنرمندان گفت: هنرمندان بیش از آنکه نیازمند مادیات باشند به توجه و محبت نیاز دارند و ما امروز شاهد هستیم که سقایی که بیش از ۲۰ سال بیمار و در کنج خانه‌اش افتاده بود هیج کس سراغی از او نمی‌گرفت ولی حالا همه به سر و سینه خود می‌زنند. علی‌اکبر شکارچی، خواننده و کمانچه‌نواز، دربارهٔ سقایی گفت: مردم هنردوست ایران، لُرستانی‌های عزیز هنرپرور، ذهن و گوش و هوش شما و فرزندانتان در سراسر ایران با نغمه‌خوانی سقایی با موسیقی لُری آشنا شد. او با تهی‌دستی و صبوری نهال موسیقی لُری را در طول عمر پربارشان در جان شیفته شما غرس کرد. اکنون بسیار متأسفم که سرنانوازان لُرستان در سوگ او بایستی ساز بنوازند. پیکر رضا سقایی پس از تشییع در تهران به خرم‌آباد منتقل شد و در تاریخ ۲ مرداد ۱۳۸۹ با شرکت جمعی از مسئولان دولتی استان لُرستان، مردم، اهالی موسیقی و دوست‌داران وی تشییع و در قطعه هنرمندان آرامستان خرم‌آباد به خاک سپرده شد. عجب صوت خوشی داری قناری _ بگو از دل بگو از بیقراری / در این سرمای سرد استخوان سوز _ بیا ما را بهاری کن بهاری. بیا ای کبک خوشخوان زمانه _ برای من بخوان شعر و ترانه / بیا کوه دلم را پر ز گل کن _ به یک آهنگ ناب عاشقانه. سراپا نغمه وسازی سقایی _ طلای ناب آوازی سقایی / تویی تو تک سوار عشق و آواز _ به دشت عشق میتازی سقایی.


  • کاسمسا رسمی لُری

    کاسمسا رسمی کهن و دیرینه میان لُرها: کاسمسا_رسم_تمام_لُرهاست و مخصوص هیچ ایل و طایفە خاصی نیست. کاسمسا؛ مقداری خوراکی و یا غیرە کە از همسایە ای گرفتە و یا بە همسایە ای ‌دادە میشود می‌گویند. کاسمسا واژە ای مرکب کاسە + همسایە است و مخفف آن کاسمسا میشود. در لری_کاسمسا_و_کاس_هومسا میگویند. لُرهای_لُرستان میگویند: سِیل بَکو اِمسال هومساتِم، دِل وِە تَما کاسمساتم. لُرهای_حومە_نهاوند: کاس هومسا گیەنِ سیر نمینەَ، تمارزوینِ میشکِنەَ.


  • قم خوبه یا کاشان؟

    طرح جابجایی مرکزیت غرب کشور از کرمانشاه به همدان (سگ زرد برادر شغاله) از سالها پیش کلید خورده و بخشهایی از آن عملیاتی شده اما این برای استان تاریخی لُرستان با آن همه منابع طبیعی و موقعیت سوق الجیشی فرقی ندارد که مرکزیت غرب کشور با شهر مرزی کرمانشاه یا همدانی باشد که به لحاظ جمعیت و وسعت کوچکتر از لرستان است! مسئله مطرح شده فرودگاه همدان جز آخرین مراحل این موضوع هستند. بطور مثال: قرار دادن مرکزیت اسناد و کتابخانه ملی غرب کشور در همدان (شامل ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان و همدان) قراردادن مرکزیت ایران خودرو غرب کشور در همدان / دفتر منطقه ای ایساکو غرب کشور در همدان / جدا نمودن همدان از برق منطقه ای غرب / جدا نمودن همدان از آب منطقه ای غرب / قراردادن مرکزیت تامین اجتماعی غرب کشور در همدان / قراردادن مرکزیت غرب کشور دانشگاه پیام نور در همدان / قرار دادن مرکزیت غرب کشور بانک مسکن در همدان / مرکزیت چاپ غرب کشور در همدان (قابل ذکر است تعدادی از روزنامه های کثیر الانتشار دولتی نظیر ایران جام جم و همشهری در همدان چاپ و به استانهای غرب کشور ارسال میگردد) / راه‌اندازی مرکز پایش مراقبتهای درمانی غرب کشور در همدان / مرکز مطالعات تاریخی و تاریخ پژوهی غرب کشور در همدان / قرار دادن قطب کشوری المپیاد غیر متمرکز غرب کشور به مرکزیت دانشگاه بوعلی سینای همدان / قرار دادن مرکزیت مخابرات غرب کشور در همدان / اداره کل تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی منطقه غرب طی مصوبه ای با پوشش دادن استانهای همدان، ایلام و کرمانشاه به مرکزیت همدان در سه حوزه ارتباطی، گمرکات، فناوری توزیع و عرضه و...جا دارد نمایندگان لُرستان بصورت جدی پیگیر این مسئله و به دنبال حق قانونی و طبیعی لُرستان باشند چرا که تاریخ از کسانیکه حقی از مردمی که سالها در جنگ آسیب دیدند و دومین استان خسارت دیده از جنگ است و پیامدهای حین و بعد از جنگ را صبورانه تحمل کردند را ضایع کنند به سادگی نخواهند گذشت.


  • پادگان 07 خرم‌آباد

    در طول تاریخ در بلادلُرنشین به‌ویژه لُرستان رخدادهای زیادی به وقوع پیوسته که برخی از آن‌ها تاریخ‌ساز بوده و به‌اصطلاح جریانِ زندگی در این مناطق را تحت تاثیر قرار داده؛ به‌عنوان مثال سقوط زندیه بدست آغامحمدخان قاجار یکی از این رویدادهاست که نه تنها در سرنوشت قوم لُر که در سیر تاریخی و تحولات سیاسی ایران در دو قرن گذشته تاثیر بسزایی داشته و چه‌بسا اگر قاجارها بر زندیه فائق نمی‌آمدند اوضاع کشور از نظر ساختار سیاسی، اجتماعی، قومیتی و حتی مساحت و موقعیت جغرافیایی با شرایط کنونی به‌طورکامل متفاوت بود. سالهای روی کار آمدن پهلوی از آن جهت برای مردم لُرستان دارای اهمیت است که در این دوره به اسم اصلاحات و ایجاد نظم و امنیت، ایلات لُر قتل عام وغارت شدند و می‌توان گفت درهزار سال گذشته قوم لُر تا این حد مورد ظلم قرار نگرفته و به‌اصطلاح تحت تسویه نژادی و نسل‌کشی قرار نگرفته است. در این دوره رجال طراز اول لُرستان به بهانه‌های مختلف اعدام یا خانه‌نشین شدند، تعداد بی‌شماری از دلاوران لُرستان قتل عام و بازماندگان آن‌ها به نقاط مختلف تبعید و کوچانده شدند؛ افرادی نظیر "سپهبدامیراحمدی" که به قصاب لُرستان مشهور است نه تنها محاکمه نشد که به‌عنوان نخستین ارتشی ایران به درجه سپهبدی ارتقا یافت! گفته می‌شود پهلوی به منظور سرکوب لُرها با استفاده از نیروی هوایی، اقدام به خرید هواپیما می‌کند؛ دکتر داریوش رحمانیان در کتاب "ایران بین دو کودتا" صفحه 113 دراین‌باره می‌نویسد: «آمریکا به ایران سلاح و هواپیما نفروخت و سفیر ایران در پاسخ او گفته بود "مقصود دولت ایران در خرید هواپیما اقدامات خصمانه علیه همسایگان نیست بلکه برای سرکوب و تادیب ایلات و عشایر بخصوص لُرها و ایجاد امنیت داخلی است!» ایران ناگزیر پس از پاسخ منفی آمریکا به سمت آلمان رفت و در سال 1301 خورشیدی نخستین هواپیمایی جنگی را از شرکت یونکرس آلمان خریداری کرد و برای نخستین بار نیروی هوایی در عملیات فتح لرستان، شهرهای لُرنشین را بمباران کرد!!! به این ترتیب می‌توان ادعا کرد سالها قبل از آنکه "صدام" کُردها و شهروندان مخالف خود را بمباران کند، این پهلوی بود که به‌عنوان نخستین حکومت در خاورمیانه مردم خود را بمباران و قتل عام کرد! کشتار و سرکوب لُرها توسط ارتش رضاخان بی شباهت به نسل‌کشی نیست و می‌توان این جنایات را "هولوکاست" قوم لُر تعبیر کرد. با این تفاسیر هر کدام از رخدادهای لرستان در دوره پهلوی اول ظرفیت تبدیل به یک موضوع و سناریوی جذاب برای تولید فیلم‌های بلند سینمایی را دارد که می‌توان در خلال آن زوایای پیدا و پنهان این حوادث و رویدادها را به تصویر کشید. اگر در آینده فیلم‌ساز و یا مستندسازی بخواهد رویدادهای عصر پهلوی اول در لُرستان را به تصویر بکشد بهترین مکان‌ها یا به قول سینمایی‌ها مناسب ترین"لوکیشن" پادگان 07 (هنگ سوار) و ساختمان "سربازخانه" در کنار "باغ فلاحت یا کشاورزی" خرم‌آباد است؛ باغ کشاورزی که با خیانت عده‌ای از مسئولان، تغییر کاربری داده شد و هم‌اینک فقط مقدار کمی از آن با عنوان"باغ گیاه‌شناسی زاگرس" باقی‌مانده است. حالا به نقل از شهردار خرم‌آباد "بر اساس توافق با استاندار و فرمانده لشکر ۸۴ خرم‌آباد، پادگان 07 که در مرکز شهر واقع‌شده تا یکماه آینده آزادسازی و به‌صورت کامل تخلیه و تخریب می‌شود." انتشار این خبر موجی از نگرانی را در بین دوست داران میراث فرهنگی و تاریخی ایجاد کرد و باعث شد اهالی رسانه به این خبر واکنش نشان دهند؛ این درحالیست که پادگان 07 خرم‌آباد به شماره 31568 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و تغییر کاربری آن خلاف قانون است. مدیرکل میراث فرهنگی لُرستان دراین خصوص گفته: «مجموعه بناهای واقع در پادگان 07 از سلسله بناهای به‌جامانده از دوران پهلوی اول در خرم‌آباد است که با کاربری نظامی احداث شده‌اند و حفاظت از آن‌ها به‌عنوان بخشی از تاریخ شهر و هم‌چنین بازخوانی سبک معماری زمان خود که دارای ویژگی‌های خاصی بوده، بسیار حائز اهمیت است.» برخی نمی‌دانند یا نمی‌خواهند بدانند شهر روح دارد، تاریخ دارد، هویت دارد و فضای شهری تنها از سیمان، شن و ماسه تشکیل نشده! به همین دلیل در تصمیم‌گیری‌های این دسته از افراد در امور شهری، ملاحظات اجتماعی، روان‌شناختی و تاریخی سازه‌ها رعایت نمی‌شود. درصورتیکه اگر اصول معماری و شهرسازی و مسائل روان‌شناختی در ساخت‌وسازها مراعات شود، زیبایی و آرامش ناشی از این فضا و نیز ارزش‌های احساسی، عاطفی و روانی آن‌ها هم به شهروندان منتقل خواهد شد و در درازمدت تاثیر خود را بر رفتار آن‌ها خواهد گذاشت. بعضی از مسئولان در زمینه ساخت‌وسازها و ساماندهی امور شهری دیدگاهی شبیه


  • غار کَلدر خرم‌آباد

    غار کلدر، در شمال شهر خرم‌آباد در دهستان رباط نمکی، روستای قلعه سنگی قرار دارد و از معدود سایت‌های جهانی است که شواهد انسان مدرن در آن یافت شده و قدیمی‌ترین زیستگاه زندگی بشر هوشمند در جنوب غربی آسیا به شمار می‌رود که در 28 اسفند سال 1385 با شماره 18796 به‌عنوان یک اثر ملی لُرستان ثبت جهانی شده است. این غار زیست‌گاه انسان‌های هوشمندی بوده که سال‌ها در غارهای لُرستان در دامنه زاگرس زندگی کرده‌اند و پایه‌گذار زندگی انسان متمدن در غرب آسیا بوده‌اند و این تمدن توسط آن‌ها، به قاره اروپا ورود پیدا کرده به‌طوری‌که در قدیمی‌ترین سایت‌های تاریخی در کشورهای اروپایی، قدمت زیست انسان هوشمند در این کشورها هنوز از 50 هزار سال تجاوز نکرده‌است این درحالی است که در آخرین کاوشهای گروه باستان‌شناسی غار کلدر خرم‌آباد این رقم از 54400 سال به 63 هزار سال رسیده است که با توجه به نیمه‌کاره بودن مطالعه لایه‌های تاریخ‌نگاری در غار کلدر و با ادامه مطالعات و کاوش‌ها، این رقم افزایش خواهد یافت. بی‌توجهی میراث فرهنگی به تاریخ لُرستان: برخی از خبرگزاری‌های معتبر دنیا، خبر کشف قدمت 63 هزارساله غار کلدر در خرم‌آباد در روزهای اخیر را در صدر اخبار خود قرار دادند و بطور مفصل به آن پرداختند. پژوهشکده باستانی کشور هم ضمن تائید این ادعا، این خبر را منتشر کرد این درحالی است که سکوت معنی‌دار میراث فرهنگی در اینباره، خستگی را به جان باستان‌شناسان غار کلدر بجای گذاشت. مدیر گروه باستان‌شناسی غار کلدر در اینباره به «یافته» می‌گوید: درحالی‌که تمام منابع و اسناد قانونی خبر از جابه‌جایی 9 هزارساله قدمت زندگی انسان هوشمند در غار کلدر می‌دهد، گویا میراث فرهنگی لُرستان، این واقعه مهم را انکار و در همین راستا هم هیچ خبری منتشر نکرده است!!! دکتر بهروز بازگیر ادامه می‌دهد: بعد از یک دهه کاوش در غارهای خرم‌آباد خوشبختانه توانستیم ثابت کنیم که قدمت حضور انسان هوشمند در غار کلدر 63 هزار سال است. او اظهار می‌کند: پژوهشکده باستان‌شناسی کشور نتیجه تحقیقات باستان‌شناسی غار کلدر را تائید کرده است و قدمت این غار در کل دنیا از بحث‌های داغ محافل علمی باستان‌شناسی است. وی معتقد است که میراث فرهنگی به تاریخ لُرستان بسیار بی‌توجه است و با برخورد سلیقه‌ای با برخی افراد، اصل موضوع که حراست و حمایت از میراث این سرزمین کهن است را به باد فراموشی سپرده است!!! بازگیر می‌گوید: چون میراث فرهنگی لُرستان به‌ندرت از کارشناسان حاذق و مرتبط در امور مختلف میراث این سرزمین استفاده می‌کند نمی‌توان انتظاری بیش از این داشت. میراث فرهنگی لرستان به تعهداتش پای بند نیست! بازگیر می‌گوید: این سازمان به متن قراردادمان با میراث فرهنگی لُرستان چند پیوست، بدون اطلاع ما اضافه کرده است که بر طبق آن، تعهداتی برای ما ایجادشده درحالیکه ما از آن‌ها کاملاً بی‌اطلاع بوده‌ایم. دکتر بازگیر پژوهشگر خرم‌آبادی می‌افزاید: هزینه فصل دوم کاوش غار کلدر توسط《دانشگاه لیژ بلژیک》پرداخت شد!!! در دنیا برای تاریخ زندگی بشریت احترام زیادی قائل‌اند و در لُرستان با برخورد سلیقه‌ای با اتفاقاتی از این دست، فقط زمینه فرصت سوزی بیش از پیش را فراهم می‌کنند. دکتر بهروز بازگیر می‌گوید: باوجود عدم‌حمایت سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری لُرستان از این طرح، کاوش‌ها هم چنان ادامه دارد و با وجود سنگ‌اندازی‌های موجود، ما اینکار را در سطح بین‌المللی پیش خواهیم برد. او می‌گوید: نتایج اخیر این کاوش‌ها در عمق 163 سانتی‌متر لایه پارینه‌سنگی میانه غار کلدر به دست آمده است و از آن جایی که عمق نهایی نهشته‌های فرهنگی این لایه بین 200 تا 220 سانتی‌متر متغیر است دستیابی به قدمت نهایی پارینه‌سنگی میانه این محوطه نیازمند کاوش‌های جدید و کشف نمونه‌های حرارتی دیده‌شده در عمق‌های پایین‌تر است. بازگیر می‌گوید: غارهای لُرستان سال‌هاست که موردتوجه باستان‌شناسان دنیا قرار دارد و 60 سال است که توسط کارشناسان حاذق در حال مطالعه و بررسی هستند و این مطالعات تا سال‌ها بعد هم به طول می‌انجامد. غار کلدر یک فرصت است: این پژوهشگر لُرستانی معتقد است که غار کلدر یک فرصت مناسب برای جذب گردشگر به لُرستان و جذب اعتبارات از سازمان یونسکو برای گسترش این سایت تاریخی است. وی ادامه می‌دهد: درصورتیکه بتوانیم در محوطه غار کلدر، یک سایت موزه و موزه پیش از تاریخ احداث کنیم و زیرساخت‌های لازم را در این مکان فراهم آوریم می‌توانیم به توجه سازمان یونسکو به این اثر جهانی امیدوار باشیم و از این اعتبار برای توسعه این سایت و معرفی و جذب گردشگران استفاده کنیم. بازگیر می‌گوید: آنچه مشهود است بسیاری از شهرهای بزرگ و تاریخی دنیا و ایران برای بهتر دیده شدن، از کوچک‌ترین ظرفیت‌ها برای مطرح‌شدن شهرشان استفاده کرده و می‌کنند این درحالی است که مسئولان غیربومی میراث فرهنگی لرستان هیچ حمایتی نمی‌کنند!


  • غار کبکان لُرستان

    غار کبکان؛ شعری از استاد حمید جهانبخت: ایستاده بود کبکی به پیش غار «کبکان» _ بگشود غار لب‌های خشک پیکر خویش / من ساخته‌ی حجّاری اشکانیانم _ من یک نشان از ترس انسان گذشته / هم خانه بودم یک زمان هم غار پُر سیک _ گاهی برای چند پرنده گشته لانه / گه همچو «دار جنگه» نمادی از مَثَل‌ها _ گه یک تماشاگر برای پازنی پیر / گه بر خلاف میل مخفی‌گاه یاغی _ گه بهر درویشی به سرما چون لحافی / گه بستر بیمار محروم از عیادت _ صد راز سربسته درین درون ساده‌ست / باد سحر چون آرشه بر طاق من آرد _ اینجا ندیدم گرد خود انسان دونی / بشنیده‌ام از «آسیاباد» شگفتش _ «طائین» رصد کرده دقیق و مردمانش / اطراف من هر یک تماشاخانه دارند _ گرچه زِ سنگ‌ست پیکرم محتاج مهرم / چون من کهن‌ منزلگهی در این دیارم _ در این دل تنگم فراوان گفتنی‌هاست. * * * پرسید چه دیدی چون بنای تو به پایان _ آورد به ‌یاد آنچه که دید در منظر خویش / میراث برجا مانده‌ی آن رفتگانم _ گه اختیارم دست دیو گاهی فرشته / گاهی هم از بهر دَدان کُنام تاریک _ تا زنده مانند چند روزی شادمانه / گه می‌شدم جای اجنّه در مَتَل‌ها _ می‌گشتم از لغزیدنش در کوه دلگیر / گه سایه‌یی بودم به تابستان داغی _ گه می‌شدم یک گوشه بهر اعتکافی / گاهی مکانی دلنشین بهر عبادت _ فرقی نباشد از اَرشک یا کیقبادست / چون دسته‌یی مطرب که خواننده ندارد _ نه «سورمی» و نه «کاونی»، نه «لندرونی» / دلیچ، کیالان، خرگوشان، تنگ چمشکش _ افسرده‌ام در فصل کوچ از کوچگرانش / یا درّه‌اند یا دشت سبز یا کوهسارند _ هر لحظه با دیدارتان گُل کرده چهرم / پندآفرین گردشگه این روزگارم _ هر مانده‌ی با ارزشی از آنِ لُرهاست. 《سیدحمید جهان‌بخت شاعر لُرستانی》.غار کبکان: در زبان لُری به این غار «کوگو» گویند؛ نیز نام منطقه‌ایی است که غار کبکان در آن ساخته شده است. سیک در زبان لُری به معنای گوشه و کنج است. درخت کهنسال تاریخی که صحنه‌های فراوانی را به چشم دیده است. شکار کوهی. اشاره به اعتکاف سید علی (ره) جدّ سادات لُرستان در مجاورت غار کبکان. اشاره به سه تیره از بومیان منطقه که در محضر سید علی(ره) هر یک عهده‌دار ایفای وظیفه‌یی بوده‌اند. رشته کوهی که غالباً در معرض وزش باد قرار دارد تا جایی که البسه پرتاب شده را مجدداً به سمت پرتاب‌کننده برمی‌گرداند. اشاره به فضا‌هایی در میانکوه پیرامون غار کبکان. طائین یا طائین‌مون درّه قابل کشت وسیعی که به محض ورود جدّ سادات لرستان در اختیار ایشان قرار می‌گیرد. بقعه سید علی(ره) در همین ناحیه قرار دارد. معرفی: غار شگفت‌انگيز كوگان نمونه‌ای است از آثار معماری صخره‌ای که به وسیلۀ دست بشر در دیوارۀ کوه کوگان کنده شده است. این غار در 45 کیلومتری جنوب خرم‌آباد و شرق شهرستان پلدختر واقع شده است. ورودی غار به صورت چهار‌گوش در اندازه 2,50 در 2,20 متر است و به سمت شمال باز می‌شود. غار شامل 2 طبقه مي‌باشد طبقه اول 4 اتاق و فضاهای مرتبط به هم تشكيل شده است. طبقه دوم غار حدوداً 3,4 متر بالاتر از كف قسمت اول غار است. غار کوگان دارای اطاق‌های دست کند تو در تویی است که در روزگاران دوره اشکانی و پیش از آن مورد استفادۀ بشر بوده است. با توجه به آثار به یادگار مانده از جمله محرابه‌ها، آبدان‌ها و دیگر نشانه‌های معماری این اثر را به آیین مهر هم نسبت می‌دهند. مساحت كلی فضاهاي تعبيه شده غار حدود 281 متر مربع است‌. از نكات قابل تأمل در اين غار مخازن آب در داخل اتاق‌ها است. دست‌رسی به این غار از طریق شهر خرم‌آباد به سمت آزادراه "خرم‌آباد - پل زال" با طی 35 کیلومتر و رسیدن به کاروان‌سرای پشت تنگ چمشک و از آن‌جا با عبور از جادۀ فرعی به سمت غار و روستای کوگان امکان‌پذیر است. این غار مربوط به دوره اشکانی (پارتی) به شماره 2660 در فهرست آثارملی ایران به ثبت رسیده است. کوگان که عجب تر بود از سبعه ی عالم _ بر اوج ستیغش نپرد همت عنقا: سروده مرحوم اسفندیار غضنفری امرایی



آخرین مقالات